Nuray Mert'in yanlış istikametteki evrimi...

Nuray Mert'in "Okularda Evrim Teorisi'nin müfredattan kaldırılması" konusundaki yazısıyla yaşadığı "evrim", islamcı konformizm istikametinde sürüyor (o bile yanlış kalkülasyon, yanlış çünkü "İslam" yükselmiyor). Nuray Mert'in asıl sorunu,"inanç" tarzı.
Kimsenin inancını sorgulamak kimsenin haddi değildir elbette. Ama kamuya malolmuş insanların inancı değil de, inanç tarzı sorgulanır.
Okul müfredatından Evrim Teorisi çıkarılırken, "Yaradılış Teorisi"ni "özgürleşmekle" falan ilişkilendiren Nuray Mert yazısı, İslamcıların entelektüel fukaralıktan kıvranarak öldüğü bir dönemde, oldukça talihsiz bir tarafgirlik örneği.
İnanç, sonsuz bir şeydir. İnsanlar varolduklarından beri kutsiyet bahşettikleri yüce güçlere/kişiliklere inanırlar, insan doğasıyla ilgili bir durumdur.
İnsanların inanç biçimi, tarih boyunca değişiklikler göstermiştir. Tarih boyunca yaşanan bu geçiş süreçlerini oldukça net bir şekilde görebiliyoruz. Sadece Anadolu'da bile çok Tanrılı dönemden tek Tanrılı döneme geçişi incelemek mümkün. Bu geçiş, insanın tekamülü ve "yazı" ile ilgilidir. Yazının yaygın kullanımıyla birlikte insanlığın tek Tanrılı (ve Budizmde Daoizmde olduğu gibi Tanrısız) döneme doğru evrilindiğini, yazının mucidi ve kullanıcısı Sümer ve Mısır'dan (ve Çin'den) biliyoruz. Teist dinlerin bugün en yaygın üçünün, Museviliğin, İseviliğin ve İslam'ın kutsal kitaplarındaki hikayelerin Sümer/Mısır'dan alındığı da sabit. Hatta tarihsel olarak yaşandıkları kanıtlanamayan Eski Ahit ve Kur'an anlatılan tarihi olayların, eski Mısır (ve Sümer) tarihinden/söylencelerinden birebir alındığını da biliyoruz. Diğer bir dinsel kaynak, Ortadoğu ve Doğu Asya mistisizminin -mesela Budizmin- kökeni, Dünyanın en eski en detaylı/kapsamlı dini olan "Hinduizm"dir.
Bütün bunları yazmamın nedeni, Nuray Mert'in -samimi inançlı biri olarak- inanca sadakatini, onun bir türünün (İslam) konserve edilmesini hoşgörerek gösterdiğini sanması...
İslamcıların Türkiye'de "mesele" ettikleri Evrim Teorisi'ne karşı, "toplumun özgürlüğü" gibi saçma gerekçelerle karşı çıkmak, samimi inançlı Nuray Mert için samimi bir tavır değil.
"İnanç", insanoğlu ve insankızına özgü bir ruh hali olarak, ne İslam dininin ne de Hristiyanlığın veya başka bir dinin tekelinde. "İnanç" adına, (siyasallaşarak tamamen çürümüş) 'Reel İslam'ı savunmak, sadece akla-fikre değil, ruha ve ruhun tekamülüne de aykırı. İnanç, insanın tekamülüyle doğru orantılı olarak değişir ve bugün o tekamül, yazıya dayanan sistematik (rasyonel) düşünceden ayrı düşünülemez. Yani, bilimin asıl inanç odağı haline geldiği, insanların doktorlara, din adamlarından daha çok inandığı bugün, Evrim'i tartışmak trajikomik. Trajikomik, çünkü burada asıl konu, Evrim Teori'sini bilmemne Hocacıların "çürütmesi" veya bu teorinin nihayetinde "sadece bir teori" olması değil. Burada asıl konu, insanlığın bilim adına biriktirdiği bilgi ve "inanç" açısından izlediği istikametin Evrim, Teorisi'yle akraba olmasıdır.
Günümüzde "entelektüel" dediğimiz, "sistemli düşünen taşınan ve toplumlara yön veren" insanların inanç konusundaki fonksiyonu, Konformizm ve eskiyi Konservizm değil/olmamalı. Entelektüelin fonksiyonu, -pek konuşulmuyor ama- inancın ana akımı haline gelen "bilim" ve Evrim Teorisi DAHİLİNDE inanca yer açmak. İslam'ın Eski Ahit üzerinden Mısır'dan aldığı hikayelere dayanarak "Yaratılış"ı tartışıp, nasıl özgür olunacak? Tekamülün istikameti bu değil ki...
Nuray Mert'in -İslamcılar gibi "söylemek isteyip de söyleyememek"den muzdarip- durumu acıklı, çünkü modern bir kadın olmasına rağmen Emevi İslamı ve Gazali teolojisinden derinden etkilendiği ve onları İslam'la özdeşleştirdiği görülüyor.
Nuray Mert, insanlığın tekamül istikametinin tersine bir "Konformizm"e kapılarak, birzamanların Roma dönemi "Tektanrıdan Çoktanrıya geriye dönüş çabası" gibi bir "emperyal şişinme" beyhudeliğine gönül indiriyor. Bugün belki henüz söylenmeyen ama yakın gelecekte yüksek sesle söylenecek olan şu:
"Bizi bu hikayelere inanacak kadar salak mı sanıyorsunuz?!.."
İslamcı "Millet"in anlamadığı da şu:
Yeryüzüne bin türlü din gelmiş geçmiştir ve bunlardan hiç biri Tanrı'yı/kutsalı temsil tekeline sahip değildir. Bundan sonra, bir takım eski Mısır hikayesinin islami yeni versiyonlarına inanılmıyor diye 'İnanç' bitmez. İnanç, her zaman kendine yeni bir mecra bulur ve başka bir şekilde yaşamaya devam eder. O mecranın İslam dini olması bir yana, ille de deist bir din olması bile gerekmez. Tarihte bu hep böyle olmuştur, ve hep böyle olacaktır.
(30 Temmuz 2017)

Nuray'ın ne dediği, yaratım pratiği, evrim teorisi ve "Hadi bakalım çalışın" mes'elesi...

Başlık uzun, ama yazı kısa olacak...
Artık aklıbaşında insanlar, "Hans'ın ne dediği..." gibi cümleler kurmuyor (Almanya'da "Mehmet'in ne dediği..." gibi cümleleri de sadece ırkçı Nazi artıkları kuruyor). Nuray Mert'in son yazısının başlığı böyle. Elbette Türkiye'yi Almanya'yı yönetenlerin ne dediği önemlidir. Kimse ada değil bu Dünyada. Ama ülkeleri/halkları "Mehmet", "Hans" diyerek aklınca aşağılayanların kafalarına sığmayacak kadar büyük ve birbirine bağlı/bağımlı bir denizler/okyanuslar Dünyasında yaşıyoruz. Ve bunun bilincinde olan hatırısayılır büyüklükte etkili/yetkili bir kesim yaşıyor yeryüzünde...
Türkiye'deki yeni Sağcı "liberal" entellerin kerameti kendinden menkul acaip ruh dünyası, sadece kendi taşrasında varolabiliyor ve başkalarını -mesela "Hans" diye- küçümseyerek kendini büyümsemeye ihtiyaç duyanların çimdiği kibir ve naylon hayaller göllerinin denizlerle bağlantısı bulunmuyor...
Musevilik, Hristiyanlık ve İslam'ın henüz ortaya çıkmadığı çağlarda, çiviyazısı söylencelere göre Mezopotamya'da Tanrılar kendi işlerini kendileri görür iken, "tarlalarda kim çalışacak" diye bir soru sorun olmuş. Nuray'dan önce beşbinküsür yıllarında yaşanmış bir olay bu!..
Nihayet Baştanrı Enki, yerden bir avuç toprak alıp ona kan sıvaştırarak Vidimmu'yu topraktan şekillendirerek yaratmış. İlk Adam...
Olay, Kur'an dahil bütün monoteist kutsal kitaplara çeşitli versiyonlarıyla alınmış. Maya'ların kutsal kitabı Popol Vuh'da bile var: "Çamurdan insan yapan Tanrılar..."
Çömlek kullanmayan, çamurla oynamayan, toprak kapları da butikten alan çağım insanı için "topraktan insan yapmak" fikri, "yaradılışın işareti", dünyanın heryerinde her kitapta yazan "müthiş bişiy!" olabilir...
Ama Kerkük yakınındaki Jarmo'da bulunan ve Nuray'dan önce 29 bin yıllarından kalma "Dolni Vestonice Venüsü"nden ve 25 bin yıllık "Willendorf Venüsü"nden bildiğimiz kadarıyla, insanlar kendilerini bildiler bileli topraktan insan yapıyorlar. Toprak pişirme yöntemini de, tıpkı "Yaradılış teorisi" gibi, Mezopotamyalı Sümerler icad etmiş. Jarmo'da, toprağı bin dereceye kadar ısıtabilen çömlek fırınları bulundu. Topraktan birşeyler yapmak yönteminin her yere yayılması ise, o zamanın yavaş globalleşme temposuyla ancak Nuray'dan önce 3.500 yıllarında gerçekleşebildi, döner tezgahların çıkmasıyla.
Tanrılar tarafından çalışmak için yaratıldıklarına inanan Sümerli işçi ümmeti, ücretlerini, günlük buğday payı/tayını olarak, 800 gramlık buğdayla doldurulan toprak çömleklerle alıyorlardı. Bu çömlekler aynı boyutta Bira (o da Sümer icadı) ve diğer ürünler için de kullanıldığından, bir tür ölçü aracıydı, yani para yerine ürün değiştokuşuyla alakalı bir şey. Üstelik bu toprak kapları, tarihin ilk "kullanıp çöpe at" ürünleri de sayabiliriz. Toprak pişirme yöntemiyle orak bile yapılan bir çağ. Her bi haltın topraktan yapıldığı bi zaman diliminde, insanın topraktan yaratıldığına inanmaktan kolay ne var? Ama o zamandan bu zamana, aradan bi hayli zaman geçti ve okumayı-yazmayı sadece Sümerli çivi yazmanları ve Tanrı'ların temsilcisi Sümerli eliti bilmiyor. (O zamanın yazıları bile toprak üstüne, oradan hop çömlek fırınına!) Ve insanların Tanrılara ve onların yeni temsilcisi gölgesi şeysi veysi olan tiplere hizmet amacıyla çalışmak için yaratılmadığına (yani ortaya çıkmadığına) inanan çok büyük bir kesim var. Dünyada aklıbaşında insanların oluşturduğu bu kesim, Sümerli ticaret erbabının malının hesabını tutmak için icad ettiği yazı sayesinde, tarih boyunca özgürce düşündüğü her şeyi yazanların ve kendi kafası/aklıyla düşünenlerin torunları. İşte bu insanlar, nasıl meydana çıktıklarını, çömlekçi "Yaradılış teorisi"ne kulak asmadan araştırarak yüzlerce yıllık bir "Evrim teorisi" külliyatı oluşturdular ve o teoriye sadece inanmayıp, onu 'biliyorlar' ve bilmekle de kalmayıp, asıl yaradılışı, yani yeryüzünde hayatın nasıl ortadan çıktığını da araştırıyorlar, bu konuda teoriler var ve yaratıcılığın sadece maddi değil manevi boyutu da konu ediliyor. Hayat maddiden çok manevi bir şey, bu da idrak ediliyor, ama bunun için ille de çömlekçi Tanrıların hikayelerine "inanmak" gerekmiyor...
İnsan, hikayeler anlatan, hikayeler dinleyen bir varlıktır. Topraktan insan yaratmak çok iyi bir hikayedir, sembolik yanı yüksektir ve bu hikayeyi çeşitli şekillerde yorumlamak mümkündür (hikayenin gücü de buradan geliyor zaten). Nuray'dan sonraki çağlarda da hikayeler olacak, topraktan insan yaratmak da anlatılacak, ama bu hikayelere inanmak konusunda insanlar seçici, hele Nuray Mert'den sonra çok daha seçici olacaklar ve halklara Hans/Mans diye dil uzatmayacaklar...
(1 Ağustos 2017)

1908'den bu güne, istibdada Kıyamet alameti

Dolaylı da olsa tanışma şerefine nail olduğum, yaşayan en büyük (post-) Marksist teorisyen Robert Kurz bu dünyada, eski zamanların kâşifleri gibi halâ sahici maceralar yaşamak şartlarının kalmadığını söylemişti. Ama günümüzde o çapta bir macera yaşamanın sadece bir tek adının olduğunu söylemeden de ölmedi: Kapitalizmi ortadan kaldırmak...
Kendini tekrar etmeden büyük ve sahici maceralar yaşayamamak, bugünkü Dünyanın sıkıntısını çektiği eksikliklerden biri. İslamcıların gençlere ulaşmaktaki başarısının başta gelen nedenlerinden biri, onlara kendi çapında "macera olanağı" sunması. Ama yeryüzünün ve hayatın sahici mucizeleri bitmedi, herşey açıklanmadı, herşey izah edilmedi, gizemler halâ var. İnsanoğlu Mars'a seyahat etmenin hayallerini kurarken, okyanuslar hakkında bilinmeyenler, sanıldığından çok daha fazla. Seyahatler, hep meraktan. İnsanın doğası böyle. Merak ediyor, hep daha iyisini daha güzelini arzuluyor, ufukların ötesini görmek bilmek istiyor.
    Bilmediklerimiz ve açıklayamadıklarımız, ufkun ötesinde, okyanusların dibinde değil sadece. Burnumuzun ucunda da olabilir. Bu yazıyı, olabilecek beklenmedik olaylar hakkında tesadüfleri hesaba katmadan peşinen "İmkansız" deyip işin içinden çıkanlar için yazıyorum.
    23 Temmuz 1908'de Abdülhamit devri bir devrimle sona erdi. Modern bir devlet haline gelen Rusların son kez 1877-78'de "93 Harbi"nde yendiği Osmanlı Ordusu, Kars'dan ve Erzurum'dan çekilmişti. Bu son büyük hezimet, Türkiye'de Abdülhamit tarafından bir bahane olarak kullanıldı. Sultan, yeni yürürlüğe girmiş olan Anayasayı iptal edip, ülkeyi mutlakiyetle yönetmeye başladı. Savaştan sonra bu sıkı baskı rejimi devam etti, muhalefet sürekli bastırıldı. Ta ki 19'uncu Yüzyılın son yıllarına kadar. Uyguladığı baskı rejimiyle modernleşmesi aksayan ve Dünyada itibarını tamamen yitiren Osmanlı Türkiye'si, 20'inci yüzyılın başında, Abdülhamit'in sürekli geciktirdiği yenilenmenin kötü semptomlarını yaşıyordu. Devrimden üç yıl önce 1905'de, yaklaşanı görmek mümkündü. Yeni oluşturulan merkezi devleti istediği gibi yöneten Abdülhamit'i zayıflatmak için devletin işlemesini yavaşlatıp bozan isyanlar, muhalefetin kullandığı yöntemlerdendi. O yıl, ilk kez bir Asya gücü, Japonya, bir Batı gücünü, Rusya'yı yenmişti. Ardından Rusya'da 1905 devrimi oldu ve Çar, reformlar yapmaya zorlandı. Bir yıl sonra benzeri gelişmeler İran'da da yaşandı. İlk İran Anayası, bir devrimle Şah'a dayatıldı. Türkiye'de İran'dakine benzer bir gelişme için çırpınan devrimciler, tilkiyi yüzüp kuyruğuna gelmişlerdi. Artık son bir işaret gerekiyordu. O işaret, bugün de tam anlamıyla açıklığa kavuşmamış olağanüstü bir olayla geldi. Türkiye'deki 1908 devriminden 23 gün önce 30 Haziran 1908'de gece yarısından sonra, özellikle hayvanların huzursuzlandığı hafif bir yer sarsıntısı oldu. Olay önce, sıradan bir deprem sanıldı ama ertesi günden başlayarak garip olaylar arttı. Güneş, daha önce hiç görülmediği şekilde renkleniyor, geceler asla tam kararmıyor, gecenin en karanlık olması gerektiği saatlerde mum veya gaz lambası olmadan gazete okunabiliyordu. Belirtiler haftalarca sürdü ve Abdülhamit isdibdatı, bu işaretlerle birlikte otuz yıl sonra 23 Temmuz günü sona erdi. Ve biten, sadece Abdülhamit devri değil, bir çağdı...
    Ne olmuştu? Bunu en çok merak edenler, olayı en yakından hisseden Ruslar olmalıydı. Araya bir ekonomik kriz, Birinci Dünya Savaşı, Rus ve Türk İmparatorluklarının çöküşü, sonra Troçki önderliğindeki Kızıl Ordu'nun Beyazları yenmesi girdi. O hengamede, 30 Haziran'da yaşanan olağanüstü olay, gazetelerin eski nüshalarında kalıp unutuldu.
    Türkiye'de Kuvayı Milliye ölümkalım savaşı verirken, 1921 yılı başında Yüksek Sovyet Komiserliği, Türkiye'de çok sonra başlayacak olan bilimsel araştırmalar için start verdi. Jeolog Leonid Kulik, yeni kurulmakta olan Sovyetler Birliği sınırları dahilinde, düşmüş gök taşlarını incelemekle görevlendirildi, o da -daha önce yaşanmış olağanüstü olayları araştırmak için- kütüphanelerde çalışmaya ve araştırmaya başladı ve tesadüfen, 30 Haziran 1908'de Sibirya'daki Tunguska bölgesinde gökte büyük bir patlama olduğu bilgisini eski bir yerel gazetede okudu.Hemen yola çıktı ve Transsibirya treniyle bölgeye en yakın kasabaya kadar gittiktensonra zorlu bir yolculuğa başladı. Atların çektiği kızaklı arabalarla günlerce yol aldı, Tayga ormanlarına girdi. İnsanların yaşamadığı, sadece geyik besleyen göçer toyunist Tunguzların uğradığı bölgede, 13 yıl önce yaşanmış bu patlama konusunda şahit bulmak hiç de kolay değildi. Rusya'nın doğusu ve Sibirya'daki bu ormanlar beş milyon kilometrekarelik bir alanı kaplıyor, yani Türkiye'nin yüzölçümünün 6.5 katı ve o zamanlar şimdikinden daha geniş bir alanı kaplıyordu. Leonid Kulik nihayet Mart 1921'de ormanın ortasında bir bölgeye ulaştı. Burada, milyonlarca ağacın, aynı istikamete doğru devrilip köklerinin açığa çıktığını gördü. Deviren etkinin kaynağına doğru at sürerek, gözalabildiğine uzanan bu 2000 kilometrekarelik alanda ormanın adeta traşlanmış olduğuna hayretle şahit oldu. Kulik, ormanın ortasında bir krater ve göktaşı bulacağını sanıyordu, ama elips şeklindeki patlama alanının ortasında bir kraterden eser yoktu, hatta ağaçlar devrilmemiş dimdik duruyorlardı, yaprakları ve dallarını yitirmişlerdi...
   Yerel saatle 7.14'de gerçekleşen ve ABD'de bile hissedilen bu patlamanın ne olduğu bugün de esrarını koruyor. Danimarkalı bilim adamlarının kabul gören son tahminlerine göre, Dünya yakınlarından geçen bir kuyruklu yıldızdan kopan yaklaşık on milyon ton ağırlığında bir buz kütlesi, atmosfere girerek aniden ısındığı için büyük bir güçle patladı. Patlamanın şiddeti hakkında da tahminler muhtelif. Hiroşima'ya atılan atom bombasının 650 ila bin misli güçlü bir patlama olduğu sanılıyor. Nedeni her ne olursa olsun bu olay, Dünyanın en karışık zamanlarının işaret fişeği gibi, her şeyin tamamen değişeceği bir zamanın başında gelmiştir ve Dünyanın tamamına yakını tarafından da hissedilmiştir. Bugün bazı bilim adamları, "Kıyamet"in nasıl bir şey olabileceğine örnek olarak bu olayı gösteriyorlar: Aniden, kimsenin beklemediği bir anda gelen ve eski Dünyaya son verip yeni bir Dünyanın başlamasına neden olan start vuruşu. Kıyamet sözcüğünün, "Ayaklanma/İsyan" anlamına geldiğini de biliyoruz.
    Eski köhne yapıları zorla ayakta tutmak mümkün değildir. Olacak değişim, damarda durmaz. Bugün de benzeri büyüklükte, kapsayıcı bir değişimin eşiğindeyiz ve o değişim başladı bile. Dünya, yeni bir döneme doğru evriliyor, insanlar yeni ve gerçek bir maceraya hazırlanıyorlar. İşaret her an gelebilir, belki de gelmiştir ve biz henüz görmemişizdir...

"Zaman" diye bir şey var mı, varsa saatte kaç saat hızla geçiyor?

Öğrencilik yıllarımda köstekli cep saati taşırdım. Yeleğimin cebinden çıkarıp tak diye kapağını açmak ve saate bakmak hoşuma giderdi. Türkiye'ye geldikten sonra bu alışkanlığımı terkettim. İnce mizah ustası Albert Einstein, "Saati gösteren alete saat denir" der (zamanı ölçen alete değil, saati "gösteren" alete). Saati işleten şey de zaman değil, zemberektir. Kurarsınız ve sonra kulağınıza dayayıp dinlersiniz: "Tik tak tik tak tik tak..." Ben saatin kaç olduğuna değil, bu sese ve aletin kendisine hastaydım (Berlin'de sokaklarda meydanlarda saatten bol bir şey yoktur) ama zamanın ne olup ne olmadığına hiç uzun boylu kafa yormamıştım, ta ki İsviçreli kriminal roman yazarı Martin Suter'in "Die Zeit die Zeit" adlı romanını okuyuncaya kadar. Kitapta, zamanı geriye çevirip hayatının bir noktasından itibaren yeni bir alternatif hayat yaşamayı kafasına koymuş bir ihtiyarın ve öldürülen karısına yeniden kavuşmak için bu çılgın deneyi destekleyen anlatıcının hikayesi anlatılıyor. Romanın Türkçeye kazandırılması ihtimalinin yüzüsuyu hürmetine, konusunu daha fazla anlatmayacağım. Zaman diye bir şeyin sahiden var olup olmadığını sormak, kulağa çılgınca geliyor elbette. Soru ilk kez sorulmuyor, daha önce çok sorulmuş ve bu konuda belli sonuçlara varılmış. Asıl konumuz, sorunun kulağa çılgınca gelmesi, bunun anlamı ve sonuçları.
    Einstein, ölümünden hemen önce 1955'de "İnançlı fizikçiler için zamanın bir illüzyon, bir yanılsama olduğu"nu söylemiş. Immanuel Kant da, 1783'de yazdığı ünlü eseri "Kritik der reinen Vernunft"da, "Zaman kendi başına varolabilen bir şey değil, veya öznel tavrımızdan bağımsız, şeylere bitişik (onların bir parçası) değil" der (Sayfa 34). Hem fizikçi hem de filozof olan Vesselin Petkov bir adım daha ileri gidip, "Zaman diye bir şeyin olmadığının anlaşılması, insanın başına gelen belki de en büyük entelektüel meydanokuma" diyor. Ben buna hem katılıyor hem katılmıyorum, çünkü bu konuda iki gerçekliğin olduğunu düşünüyorum; biri insan doğasının gerçeği, diğeri bilimsel gerçeğin gerçeği. Kısacası bir algılama sorunuyla karşı karşıyayız.
    Zamanın varolup varolmadığı bir yana, onun varlığını en azından varsaymak zorundayız, çünkü hayatı ve dünyayı ancak bu şekilde algılayabiliyoruz. Saatin akrep ve yelkovanı dönüyor, ama onu döndüren şey zaman değil. Ağaçlar büyüyor uzuyor serpiliyor, ve onların bu değişiminin nedeni zaman değil, çeşitli biyolojik prosesler. Zamanı, bu değişimleri kendi doğamıza uygun olarak anlamak ve ifade etmek amacıyla kullanıyoruz. Bazı hayvanlar renkleri görmüyor ve ona göre bir algılama ve anlama biçimleri var. Biz de kendi doğamıza göre algıladığımız dünyamız için "zaman" diye, doğamızın bir parçası olan bir tür "katsayı" kullanıyoruz. "Zaman" kavramı, bilimselliğin icadı ve bilimin doğa yasalarını anlayıp ifade edilmesi sürecinde önemli bir rol oynamış. 1681 yılında başına elma düşünce aklına yerçekimi gelen şu enteresan düşünür Isaac Newton, zamanın herşeyden bağımsız var olan ve evrenin her noktasında aynı hızla geçen bir şey olduğu kuralını ortaya atıp herkese kabul ettirmiş. Bu varsayımla bir çok fizik kuralının kurgulandığını, ortaokul ve lisede bile öğretiyorlar. Eleştiriye tahammülsüz biri olan Newton'a göre Dünya'da bir saat ne kadarsa, evrenin herhangi bir yerinde de o kadardır. Evrensel eşzamanlılık. Bazen zamanın çabuk geçtiğini, bazen geçmek bilmediğini düşünüyorsanız, Newton size "yanılıyorsunuz" der. Acaba? Çocuklar için bir gün çok uzun bir süredir, yaşı ilerlemiş olanlar için yıllar "su gibi akıp geçer", burada geçen nedir? Ya da şöyle: Bir saat adamına göre saatte kaç saat hızla akar? Zaman gerçekten akar mı, yoksa bize mi öyle gelir?
Bu yazıda ve her yazıda görüleceği üzere, "geçmiş zaman", "gelecek zaman" ve "şimdiki zaman"ı kullanıyoruz. Dil denen şey böyle işliyor. Yani zamanın varolup olmadığı sorusu daha işin başında insan doğamıza takılıp yere çakılıyor.
    Selanik'den hiç de uzak olmayan Halkidiki'nin ünlü filozofu Aristoteles'e göre ne geçmiş diye bir şey vardır, ne de gelecek. Sadece "Şimdi" vardır, gerisi anı ya da hayaldir. Efesli Heraklit ise asıl konuyu "panta chorei" (herşey hareket ediyor) diye özetlemiştir, zaman bununla alakalı bir şeydir sadece ve hareketin olmadığı yerde zaman da yoktur. Mesele sadece "şimdi"den ibaretse, "şimdi" nedir? Bu konuda da birileri oturup türlü çeşitli araştırmalar yapmış elbette. "Şimdi", yaklaşık üç saniyelik bir zaman dilimidir. Yani her üç saniye sonra, daha önceki üç saniye, insan tarafından "geçmiş" sayılmaktadır. O halde hayatımızı, üçer saniyelik "şimdi"lerden oluşan bir tür film sayabiliriz, ama esas olan "şimdi"dir.
    Lise mezunu fizik dahisi büyük düşünür Albert Einstein 1905'de "Görecelik Teorisi"ni tarif edip yazıya geçirdiğinden beri Newton mezarında fırdönmektedir, çünkü Einstein, zamanın her zaman aynı hızla akmadığını/geçmediğini gösterir. Zaman görecelidir. Newton, nedenselliğin kurulmasında önemli bir rol oynayıp, şimdi yaşanan ve yaşanacak olanın geçmişten gelen bir nedene bağlılığı kesinliğiyle kendinden emin yaşarken, Einstein böyle nedenselliklerin olmadığını ve konunun gözlemciyle alakasını falan göstermiştir. Bence Einstein'ın bu konudaki en önemli katkısı, Hermann Minkowski'yle birlikte kurduğu anlayış biçimidir: Şeyler üç boyutlu değil, dört boyutludur, yani o üç boyutlu şey, ancak zaman içindeki geçmişi ve geleceği ile bir bütündür. "Masa" diyorsak, onun yapılışından doğada çürüyüp yokoluşuna kadarki süre içindeki üç boyutlu varoluşunu kapsar. Buna göre o şeyin geçmişi ve geleceği, bir şimdiler bütünü olarak algılanır.
    Beşinci Yüzyılda Cezayir'in doğusunda yaşayan Aurelius Augustinus, "Zamanı Tanrı yarattı" deyip bu işin içinden çıkmış. Yani Tanrı, bir şeye geçmiş ve gelecek ötesinden bakıp onu bir bütün olarak gören yaratıcıdır. Buna göre de kader çok kesin bir şeydir, zira sanıldığı gibi insan tarafından yazılmayıp, bu zaman ötesi yerde şimdilerden oluşan (öyle algılanan) ve tamamını sadece Tanrı'nın bildiği bir bütündür. Bu oldukça "umutsuz" zaman anlayışı, insana seçim hakkı sunmadığı, sadece seçim yaptığımızı sandığımız bir yanılsama sunduğundan, pek de tercih edilebilir bir şey olmasa gerek. Tabii burada hemen şu soru gündeme geliyor: "Sen tercihini bırak da gerçeğe bak. Hangisi gerçek?" Cevap: Hiçbiri. Ya da her biri. İşte bu, bir tercih ve inanç meselesi, zira kanıt yok.
    Einstein'a göre zaman teorik olarak geriye doğru da akabilir. Ama bizim dilimizde kullandığımız gramere ve hislerimize göre zaman ileriye doğru akar. Bu hissi dayandırdığımız çok somut da nedenlerimiz vardır, çünkü "Entropi" dediğimiz çok net bir şey var ve Termodinamiğin ikinci yasası olarak formüle edildiği üzere "düzensizlik/kaos, zamanla birlikte artar". İnsan da bu temel yasaya göre işler. Şekli şemali olan meyvaları sebzeleri vs. yeriz ve buradan şekli şemali olmayan ısı (enerji) üretiriz ve bu sayede yaşarız. Geçmişten geleceğe uzanan bir kaos çizgisi. Peki neden "zamanın akış çizgisi"ne uygun bir proses bu? İngiliz fizikçi Stephen Hawking'e göre, zamanı ölçmeyi, kaosun artma istikametine göre ölçmeyi seçtiğimiz için böyle. Evren sürekli genleşiyor, yani termodinamiğin ikinci yasası işliyor. Hawking'e göre bu genleşme en uç/mükemmel biçimine ulaştığında, ve genleşme durduğunda zaman da duracak ve bu kez evren tersine doğru bir ivmeyle büzülmeye/küçülmeye başlarsa, zamanın istikameti de değişecek. Tabii insanın ve diğer hayat biçimlerinin bunu görme ihtimali yok, çünkü canlılar giderek "bozulan", "Enropi"ye tâbi yaratıklardır -Hawking'in varsayımı böyle.
    Tektanrılı dinlerin anlam dünyasını belirlediği çağlarda Dünya, "İnsanın hükmettiği bir yer"di. Hatta evren Dünya'nın etrafında dönüyordu, tüm canlılar insanlar için yaratılmıştı vs. Newton ve diğer düşünürlerin açtığı yolda insanlık muazzam bir tekamül yaşadı. Yazının icadıyla değil, herkes tarafından kullanılmaya başlanmasıyla birlikte bilimsellik giderek asıl inanç sistemi haline geldi, çünkü bilimin koyduğu yasalara göre birçok şeyi açıklamakla kalmıyoruz, aynı zamanda inşa edebiliyoruz. Uzay boşluğuna uydu göndermekten tutun da internette gezinmeye ve akıllı telefonla heryere erişime kadar modern hayatı belirleyen bir çok araç-gereci ve işlemi, bilim sayesinde yapılabiliyor ama bir şeyi unutuyoruz: Bilim de bir algılama biçimi. Kuşkusuz dinlerin algılama biçiminden çok daha gelişkin ve ayrıntılı, ama mükemmel değil. Bilimin her insanın hayatında asıl inandığı şey haline geldiği aşamada önce Dünya'nın merkez olmadığını, Güneşin merkez olduğunu ve Dünyanın da onun etrafında dönen gezegenlerden biri olduğunu öğrendik. Bunu artık herkes kabul ediyor. Dünya portakal gibi yuvarlak. İnsan, yaradılışın efendisi değil, Dünya'daki sayısız canlıdan sadece biri. Bilimin öğrettiği şeyler, insanın hiç de öyle özel bir varlık olmadığı yönünde vites büyüterek artıyor. Mesela zamanın insan beyni tarafından insan doğasına uygun bir yanılsamadan ibaret olduğuna inanan yüksek kalibreli bilim insanlarının sayısı, inanmayanlardan daha çok. Bu yazı, "'Ben' denen 'benlik' denen şey var mı yok mu?" diye bir başlık da taşıyabilirdi. Burada bilimsel sonuçlarıyla, neden "Ben" diye bir şey olmadığı da anlatılabilirdi. Ama anlatılmalı mı? Ya da şöyle soralım: Bu yazıyı okumaya başlamadan önceki halinizle "şimdi"ki haliniz arasında ne fark var? Sadece bir tercih farkı: Hangisini alalım? İnsan doğasına aykırı, "Zaman yoktur" kanıtları toplamı bilimsel döküntüyü mü alalım, yoksa "Aha da zaman vardır, bak geçmiş zamanda konuşmaya başladın bile"yi mi? Zamanımızın asıl entelektüel sorusu bence, bu ikisini iyi değerlendirmek ve "ikisinin de birer seçimden/tercihten ibaret olduğu bilincine uygun özgün bir yeni bakış geliştirilebilir mi?" sorusu. Biz birer insanız ve bambaşka canlıların bize bakıp, "ulan bunlar hepten manyak" deyip demediklerini bilmiyoruz, çünkü çoğu bambaşka -bizim konuşmadığımız- diller konuşuyorlar. İnsan olmanın egoizmiyle diğer canlılara acı çektirmeyi bir yana bırakıp bilimin keskin gözlerini kullanmaya devam ederken, o gözlerin her gösterdiğinin -doğru olsa da- bize uymadığını söyleme cesaretine sahip olursak, "bilimdir ne derse doğrudur" diye kendi doğamızı hislerimizi ve benliğimizi inkar etmek saçmalığına kapılmayız. Şimdi, neosekülerizmi ve hayata yeniden anlam kazandırmak gerektiğini konuştuğumuz aşamada, bilimin sağladığı inanılmaz fırsatları koruyup geliştirirken, bir taraftan da kendi doğamız açısından daha seçici ve özgüvenli olmamız gerekiyor. Bilimin sadece bir araç, ama yeni bir inanç olmadığını anlayarak, yeni dönemin ilk adımlarını atabiliriz belki.

İzmit'den İstanbul'a bir kuruluş hikayesi ve "Yanko Bin Medyan"

Bazı yanlışlar gerçekten çok eğlencelidir. Geçenlerde Twitter'dan biri bana, "İstanbul"un adının "İslambol" adından geldiğini anlatmaya çalıştı. Açıkcası bunu daha önce de duymuştum. Yalan söylemeyi meslek ve marifet edinmiş islamcı dininin desteksiz atışlarından biri olduğunu anlamak zor değil. Bu biraz ahmakça belki, ama tarihte hoş yalanlar da var ve bazılarına hâlâ inanılıyor. Mesela Marie Antoinette'in "Ekmek bulamıyorlarsa pasta yesinler sözü", veya Fatih'in gemilerini karadan yürüttüğü söylencesi (aslında yüzelli kadar sandal ve kayığı yürütmüş, onlar da Bizanslılara yardıma gelen iki yelkenli gemiyi durduramamışlar, sandallar gemiyi nasıl durdursun). Samimi bir safiyetin yaptığı hatalara kızılmaz elbette, ama bu yüzden ona, "E öyleyse seni doğru sayalım" da denemez tabii...
    Geçen hafta İstanbul'un kuruluşunun 1687'inci kuruluş yıldönümüydü. Bu vesileyle blogumdaki Konstantin temalı yazımı Twitter üzerinden dostlarıma yeniden sundum. Kimliği belirsiz bazı tipler yazının Twitter linkindeki görüntüsünü sildiler (kasaba tipi İslamcı aşağılık kompleksinin derecesini varın siz anlayın).
    Yazım yüzlerce sevgili okurum tarafından okundu. İnterneti halkına yasaklayarak interneti cezalandırdığını sanan aklın almadığı şey, artık "Siz-Biz" ayrımlarının silikleştiği bir Dünyada yaşıyor olmamızdır. Sınır/engel yok. Bilginin önünü kapatmak mümkün değil. "Türkler olmadan Dünya tarihi yazılamaz" özgüvenine sahip İlber Hoca'ya bakıp bir şeyler öğrenmeleri de mümkün değil. Konstantin ve dönemi, bu ülkenin zengin tarihinin bir parçası. Eskinin "Rum", "gavur" tipi kestirme ötekileştirmeleri çoktan sona erdi. Konstantin, bu ülkenin Fatih Sultan Mehmet kadar öz şahsiyetlerinden biri, tıpkı İstanbul'u son taşına kadar savunup savaşarak ölen son Bizans İmparatoru XI. Konstantin gibi -onun adı da Konstantin. Türkler, kim tarafından gösterilmiş olursa olsun kahramanlığın değerini ve yüceliğini bilen, hakkını veren insanlardır, en azından eskiden öyleydiler.
    İstanbul'un kuruluşu, ciddi bilim adamları/kadınları tarafından araştırılıyor ve araştırıldıkça daha çok ve daha kesin bilgiler ediniyoruz. Dikkatinizi çekmek istediğim konu, İslamcıların, "İstanbul'u Yanko Bin Medyan kurmuştur" söylentisi, çünkü bu, "İslambol"dan çok daha destekli bir yalan...
    İstanbul Fatih tarafından alınıp, alınışının üzerinden daha bir yıl geçmeden "Dürr-i Meknun" diye bir kitap yazan Ahmet Bican Yazıcızade, İstanbul'un kuruluşu konusunda bir silsile sayar ve silsilenin başında, Eski Ahit'de de anılan, zenginliğiyle ünlü Yahudi kral Süleyman'ı (Salomon) koyar, kurucu ikinci kişi Yanko Bin Medyan, üçüncü kişi Konstantin'dir. Fatih de bu silsileye dahil edilmiştir elbette. İslamcılar için bulunmaz nimet. Al sana eski kaynak!
    Konunun güzel tarafı, Yazıcızade'nin silsilesi doğrudur, ama "başka türlü" doğru.
    İstanbul henüz ortada yokken ve Sarayburnu'ndaki Byzans köyünün tarihte elde ettiği en büyük başarı Boğaz'dan geçen gemilerin diş geçirebildiklerinden haraç toplamak iken, İzmit Körfezinin ucundaki Nicomedia, yani İzmit, Roma İmparatorluğunun Roma, İskenderiye, Antakya'dan sonraki dördüncü büyük şehriymiş. Bugünkü İzmit, bazı tarihçilerin tahminine göre İstanbul'dan en az bin yıl önce kurulmuş, daha kesin bilgi, M.Ö. 712 yılında kurulduğu. O yılda istakoz avcısı Megaralılar burada bir yerleşim birimi inşa etmişler ve şehrin adı da Astakos imiş (Evet, "İstakoz" demek. Körfezinin eski adı da "İstakoz körfezi"). Ama ondan da önce Erdek'de Kyzikos adlı başka bir şehir varmış. Türklerin çok eskilerden beri "Belkıs'ın sarayı" dediği bu şehrin taşları, Nicomedia'nın Romalılar tarafından yeniden inşası için kullanılmış. İzmit'in inşası, İstanbul'un inşası kadar önemli, çünkü "İstakoz" şehri Trakyalılar tarafından yıkılınca, Kocaeli yarımadasından Karadeniz Ereğlisi'ne uzanan "Bithynya" ülkesinin kralı Nikomed, şehri yeniden inşa etmiş ve buraya onun adı verilmiş. Üçüncü Bithynya kralından sonra Bithynyalı muktedirler burayı Roma İmparatorluğuna bırakmışlar ve Romalı olmuşlar. Roma zayıflamaya başlayıp imparator Diocletian tarafından kurulan, önce iki sonra dört imparatorlu acaip bir yönetim sistemi işletilmeye başlanınca İzmit, Roma'dan sonra Doğu Roma yönetiminin ikinci başkenti ilan edilmiş. Tabii hemen şehrin yeniden inşaası başlamış. Bazı alet edevatın bile, o kadar eski olmasına rağmen Erdek'de Marmara kıyısındaki metruk Kyzikos'dan getirildiği ve kullanıldığı biliniyor. Büstü, birahane magandalarına benzeyen Diocletian'dan sonra Roma İmparatorluğunun ağırlık merkezi doğuya kaydığından, son önemli savaşlar da Trakya ve Üsküdar'da, İzmit yakınlarında yaşanmış. Bunlar, Konstantin'in iktidar savaşları. Ve burada Yazıcızade'nin anlattığı silsilenin izlerini, inşaat açısından gerçekten görebiliyoruz. Türklerin Yahudilikle de ilişkilendirdikleri Kyzikos şehri taşlarının büyük ölçüde Nicomedia'nın inşasında kullanıldığını biliyorsak, Yanko Bin Medyan kim? Hiç kimse!
    Nicomedya'nın adının Arapça harflerle yazılmış kaynaklardan yanlış okunmasından kaynaklanıyor. Yani "Nikomedya"nın "Yankomedya" diye yanlış okunmasından doğmuş bir ad (Bu konuda bakınız, Robert Mantran'ın "İstanbul Tarihi" 2001 İletişim Yayınları kitabı sayfa 21. Oldukça kötü bir editörlük ürünü olmasına rağmen değerli bir kitap). Yazıcızade'nin silsilesindeki Süleyman, Kyzikos'un sembolü, Yanko Bin Medyan da Nicomedia'nın sembolü olarak kullanılıyor. Konstantin'in kararıyla şehir -bugünkü Topkapı Sarayı arazisinin bulunduğu Sarayburnu'nu saymazsak- neredeyse sıfırdan inşa edilmiştir ve gerçekten de bu iki şehrin ardılıdır. Doğu Roma'nın meşru yöneticisi/İmparatoru Licinius'un Üsküdar'dan İzmit'e kaçarken Üsküdar'da yenilmesine kadar İzmit, Doğu Roma'nın resmi başkentiydi ve Bizans kasabası (o zaman artık köy değil) İzmit'e bağlı bir nahiye ilçe veya öyle bir şeydi.
    İstanbul'un kurucusu Büyük Konstantin'in Türkiye'de neredeyse hiç bilinmediği günümüzde, son bir konudan, imparatorun ölümünden bahsedelim. İzmit'in banliyösünde öldüğünü ve ölürken kim tarafından vaftiz edildiğini biliyoruz (eskiden ölüm döşeğinde vaftiz olup öbür tarafa mümkün olduğunca "temiz" gitmek cinliği yüksek kademelerde oldukça yaygınmış). Ama nerede gömülmüş? İşte bu bir sır. Annesi Karamürselli Helena'nın kırmızı mermerden muhteşem lahidi Venedik müzesinde. İstanbul'un IV. Haçlı seferi sırasında 1204'de alınıp yağmalanmasından sonra lahid Venediklilerin gemileriyle Venedik'e getirilmiş, ama Konstantin nerede?
    Konstantin öldükten sonra, Türkçe "Havariyyun Kilisesi" diye bilinen, İstanbul Rumlarının "Polyandreion" (veya "Myriandrion") dedikleri kiliseye gömülmüş. Bu kilise, Konstantin yaşarken inşa edilen, İstanbul'un o zamanki en büyük kilisesi. Kilisenin adı Hz. İsa'nın Havarileriyle anılıyor, çünkü burada sahiden de Havarilerin talebelerinden azizlerin cesetleri getirilip gömülmüş. Konstantin'in bir aziz gibi gömülmesi pek hoş karşılanmamış ve hoşnutsuzluk, Konstantin'in ölümünden yaklaşık 20 yıl sonra 358'de yaşanan büyük deprem sırasında yeniden ortaya çıkmış. Depremde zarar görmesin diye İmparatorun cesedi kiliseden bir süreliğine çıkarılınca halk ayaklanmış. Ayasofya'nın inşasından sonra onun yanında oldukça küçük kalan Havariyyun Kilisesi yıktırılıp, Ayasofya'nın mimarı Anthemios'a yeniden yaptırılmış. Ünlü mimar buraya, beş kubbeli haç şeklinde güzel bir kilise inşa etmiş. İmparatorların bu kiliseye gömülme adeti, 11'inci yüzyılda sona ermiş. Buraya son defin 1028'de yapılmış. VIII. Konstantin'den sonraki her Doğu Roma (Bizans) İmparatoru, gömüleceği kiliseyi kendi yaptırmayı tercih etmiş.
    1453'de şehir Türkler tarafından alınınca, Sultan II. Mehmet Fatih, Ayasofya (Sultanahmet) bölgesini  kendisine ve Türklere ayırmış. O zaman Sultan Ahmet Camii'nin yerinde Bizans İmparatorluğu'nun hükümet binaları ve İmparator'un yaşadığı özel alanlar var. Sultan, Bizans'ın yaşayan temsilcisi Ortodoks kilisesine, şehrin ikinci büyük (ve en eski) "Havariyyun Kilisesi"ni vermiş ve hemen Ayasofya'ya minare inşaatını başlatmış (Ayasofya'nın bütün minareleri Fatih zamanında yapılmamış elbette). Ortodokslar ve tabii Rumlar, şehrin yönetimi kaybetmelerine rağmen şehrin en gösterişli ikinci binasını kullanmaya devam etmişler. Bu tarihte Büyük Konstantin'in temsili lahidi Havariyyun Kilisesinde bulunmakla birlikte cesedinin de orada olup olmadığı bilinmiyor. Yeni Türk idaresi şehre iyice yerleştikten sonra Hristiyanlar ile Müslümanlar arasındaki ilk sürtüşme, Havariyyun Kilisesi nedeniyle oluyor. Anlaşılan, Hristiyanların bu güzel ve büyük kiliseyi kullanmaları Müslüman halkın ve yeni yerel Türk yöneticilerin hoşuna gitmiyor.
    Fatih Sultan Mehmet bu duruma "ilginç" bir çözüm buluyor. Sultan, Ortodoks Patrikhanesinin oradan çıkıp Fatih'deki büyük Pammakariostos kilisesine (bugünkü Fethiye Camii'ne) taşınmasını istiyor ve 1461'de Havariyyun Kilisesi'ni tamamen yıktırıp yerine, onun kadar gösterişli olmasını istediği "Fatih Camii"ni yaptırıyor. Bilindiği gibi Fatih'in türbesi de camiye uzak değildir.
    İstanbul'un temeli atıldığından beri şehrin tüm önemli tarihini bir şekilde 700 yıl yaşatan Havariyyun Kilise'sinden çıkan lahitlerden bazıları İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde, ama Konstantin kayıp. Bu da başka bir söylence olarak İstanbul'un hikayeleriyle gerçeklerinin birbirine karıştığı bir yerde, kim bilir kimlerin doğrusunu bildiği bir sır olarak yaşıyor.

Ah şu badem bıyıklı ve bıyıksız Türkler!

"Ah şu kara bıyıklı Türkler" lafını son hatırladığımda, Demirtaş Ceyhun Bebek'de bir yaz günü otobüse biniyordu. Otobüsün tam ortasında, yanımda durdu. Bir dönem "bestseller" ve benim sinirime dokunan az sayıdaki kitaptan biri olan bu tipik kompleksli liberal Türk ürününün bıyıksız yazarı artık malesef yaşamıyor. Allah rahmet eylesin. O kitaptan bu yana çok şey değişti, mesela Ülkücüler beyaz çorap giymiyor, ayakkabılarının arkasına basmıyorlar artık, Mao'nun herhangi bir zaman bıyığı olmuş gibi bir zamanlar "Mao bıyığı" denen ülkücü bıyığı da bırakmıyorlar, hatta bıyık bırakanları azaldı, demokrat bir kesim çıktı içlerinden, referandumda topyekün "Hayır" dediler. Urfa'da potur giyen, yaptıran, hatta puşi takanlar azaldı. Ama Referandum zaferi dolayısıyla sokaklara dökülenlerden biri, bir dönerci dükkanı işletmecisi, bir elinde Erdoğan posteri, diğer elinde Türk bayrağıyla, neden "Evet" dediğini bana şöyle izah ediyordu: "Elli milyarlık arabaya biniyorum, kendi evimi aldım. Bunlar hep Erdoğan zamanında oldu. Şimdi ekonomimiz yeniden havalanacak. Avrupa'ya Amerika'ya meydan okuyoruz, ordumuz Suriye'de, daha ne olsun?" Beni gözünde büyüttüğünden olacak, arabasının benim arabamdan aşağı kalır yanı olmadığını söylemek için, "Mesela senin araban ne?" dedi, ben "arabam yok" dediğimde adamın bakışlarını görmeliydiniz. Bir büyüklük, sessiz böbürlenme denemesi ve fena halde kafa karışıklığı...
    Adamın, seküler bir tanıdığımla ilginç bir benzerliğini  keşfettim. Daha önce hali vakti oldukça yerinde, doğma büyüme seküler biri de bana, "Evinin manzarası güzelmiş ama nerede oturuyorsun bakalım?" diye sormuştu. Araba ve ev konusunda sidik yarışı dünyası, güya birbirine zıt bu iki insan tipinin birbirini ürettiği toprağın da adı: "İnsanlarla aynı göz hizasında konuşamayan, birine ya yukarıdan bakıp onun ağası, veya aşağıdan bakıp onun köpeği olmadan yapamayan, yukarıdan baktığına 'lan' diye hitap etmeye teşne, aşağıdan baktığına 'abicim' diye yaltaklanmaya hazır zihniyet." Yasaların herkese eşit işlememesine alışık olmayan, hayatında torpilsiz hiçbir şey yapmamış, karısını bile annesi bulmuş, "abicim" dediklerini yalaya yalaya "yükselmiş", metrekare ve Lira'dan başka ölçüsü olmayan teneke insan modeli. Krize girmiş olan, işte bu eski zihniyet mensuplarının dünyasıdır...
    Türkiye'nin en karabıyıklı ve bıyıksız Roma usulü kaymak traşlı odunlarının dünyasına "ateş düştü". Değerlerin maddeden ziyade insanla alakalı olduğunu anlamış 1990'lı Gezi kuşağının insanlarla aynı göz hizasında konuşan yeni kültürü derinden derine her yere sızıyor. Biatkar, sallabaş ve satınalınabilir insan yetiştirmenin önkoşulu olan beton ve teneke manyağı ruhsuzluk anlamını yitiriyor. Biat eden rahat edemiyor, sessiz kalan da rahat değil. Mal mülk de rahatlatmıyor. İnsani değerler ve onların yaşadığı yüksek kültür olmadan, maddi değerlerin anlamsızlığı yeniden anlaşılıyor. 1990'lı gençlik heryerde yükseliyor. Çarşaflı kadınların kulaklıkla otobüste en has Rock müziği dinlediği, Sulukule'nin yeniden Çingenelere verilmesi için mücadele eden Boğaziçili gençlerin Van'da tatil yaptığı, kendi arasında örgütlenmenin neredeyse yeni popüler kültür haline geldiği bir ülke burası. Eski Türkiye'nin vasat biatkar ahmaklık ve korkaklık "kültürü"nü reddediyorlar. Kendi malını mülkünü utanmadan kardeşinin malı mülküyle dahi kıyaslayıp kendine "yükseklik-alçaklık değeri" biçmeye devam ettiği halde, bir de salak salak "Neden böyle olduk" diye sorup duran bıyıklı bıyıksız, "dindar" ve "layık" Milletin gazı kaçtı. Bu cinslerin son temsilcisi, şimdi uzatmaları oynayan mühürsüz Müslümankardeşler rejimidir. Kuruyup küçüldükçe, Türkiye'nin yeni kanı-canı 1990 ruhu toplumun her yanına damar damar ilerliyor ve herkesi etkiliyor. İnsani değerlerin önemi güngeçtikçe yeniden anlaşılacak ve daha da artacaktır. Türkiye'de bir dönem sona eriyor. Evine en son otuz sene önce kitap almış, aldıkları da hiç ellenmediğinden çürüyüp birbirine kaynamış eski Türkiye'nin kerameti kendinden menkul "layık"ları ve onların takkeli gül bıyıklı "Müslüman" akrabaları, hep birlikte tarihin kalle kuyusunun kenarından dibe yuvarlanmayı bekliyorlar. Türklerin ruhu, bu satınalınabilir teneke-beton güruhunun fesatlıklarından kurtulmaya hazırlanıyor. Türkiye'de nasıl bir şeyin yükselmekte olduğunu görmek için pıtrak gibi her köşede yayınlanan yeni dergilere bakın. Gırgır dergisinin nasıl popüler olduğu ve gençler arasında nasıl bir kültür oluşturduğunu yaşamış biri olarak, yeni dergilere bakıp Türkiye gençliğini okumak mümkün. Sahici Edebiyat ve sıkı taşlamanın, mizahın, sahici entelektüalizmin bir karışımına özeniliyor. Kalite ve seviye 1978 gençliğinin çok üzerinde. Gül bıyıklı budaklı odunizmin "işbitirici Müslüman muhafazakar" eski Türkiye'ye katkısı, insanları sadece biatkar ruhsuz ev-araba-yat-kat sahiplerine indirgemek, düşük moddaki insani değerleri hepten iptal etmek oldu. İşte tam da bu aşamada 1990'lılar devreye girip, erdemli yüksek insani değerlere ve yüksek kültüre sahip çıktılar, çünkü değerlerin özü sadece ve sadece insandır. İnsan kalitesini yükseltememiş para/mal manyağı halkların yakalandığı aşağılık kompleksi hastalığından kurtuluşun çaresini çok iyi bilen yeni bir kuşak yaşıyor Türkiye'de ve ülkeyi artık onlar şekillendiriyor, onlar yönetecek...

Türkiye'nin en zor zamanları (Temmuz 2016 - Haziran 2018)

Yeni zaman anlayışına göre düşünmek hiç kolay değil. Türkiye de dünü-şimdisi-yarını ile bir bütünlük arzediyor, dünü ile yarını bir bütün. Bilincimiz esasen en fazla birkaç dakikalık bir zaman dilimini "Şimdi" sayıyor ve yaşıyor. Gerisi, bilincimiz için anı ve tahminden ibaret. Türkiye'nin yaşadığı bunaltan (hatta çıldırtan) gündem ve "gelişmeler" dizisinin ana fikri, Türklerin Dünyaya ve kendilerine yaklaşımlarında muazzam bir değişim yaşamalarıdır. Ben, (Türkiye toplumu özelinde) kendi içinde önemli benzerlikler taşıyan psikososyal algılar bütünününe, yani "Şimdiler" toplamına "Zaman kalitesi" diyorum. Ve 2016 Temmuz'u ile 2018 Haziran'ı arasındaki çok önemli dönem hakkında ileriye doğru bazı tahminlerde bulunmak istiyorum.
    Türkiye'nin Değişim/Dönüşüm sürecinin en cıvcıvlı en kahreden, en sarsıcı döneminin 2017'de esas itibarıyla sona ereceğini ve ondan sonra daha düşük modda süreceğini düşünmüş ve bunu 2016 yılı başında yazmıştım. Artık bu berbat dönemin 2018'e doğru sarkacağını düşünüyorum. 
    Türkiye yapısal bir Değişim/Dönüşüm dönemi yaşıyor, ama bu, hiç ummadığımız ve istemediğimiz bir istikamete doğru ilerler görülüyor. Ben bu görüntüyü, ileriye atılmadan "önce geriye doğru salınım" olarak değerlendirmekte ısrar ediyorum. Tabii böyle kuru "fiziksel" tasfirler yapmak kolay. Anlatması kolay olmayan şey şu: Bu durum, sosyal karşılığı olan muazzam bir psikolojik gerilim anlamına geliyor. Türkiye'nin "artık sarsılmaz" denen bir çok kurumu sarsıldı, hatta büyük tahribata uğradı ve devletin üzerinden bir silindir geçti. Geçeceğini ve yeni/eski tüm muktedirleri çok fena sallayacağını da 2007'den beri bekliyordum. Günümüzde bu feci deprem, esas olarak hakim (islami) yapıyı sallıyor. Muktedirlerin hiç beklemediği bir şey oldu ve bir darbe girişimi yaşandı, islamcılık tam ortasından ikiye ayrılıp çöktü, bu olayı Yi Ching'in "Bo" işareti üzerinden anlatmıştım. Berbat sürecin başlangıcını ifade eden Temmuz 2016 (Darbe girişimi), bir sonuç üretti ve zorunlu değişimler yaşandı/yaşanıyor, çünkü Türkiye'nin muktedirleri kendilerini hiç güvende hissetmiyorlar ve başlarına yeni yeni neler geleceğini bilemiyorlar, tahmin de edemiyorlar. Bu zaman kalitesinin yarattığı baskı, ülkenin vatandaşları tarafından da fazlasıyla hissediliyor. Muktedirler bunun çok daha fazlasına maruz kaldıklarından, "sağları solları belli olmaz" vaziyetteler ve gerçekten "herşeyi" yapabilirler. Bu "herşey"in neler olabildiğini en son Referandum süreci ve seçiminde kısmen gördük. Çok daha kötüleri yaşanabilir, zira bu korkunç sürecin gerçekten en berbat dönemine -yani dibin en dibine- Nisan ayında girdik, Haziran/Temmuz ayında çıkacağız.
    Bu çıldırtan dönemde (2018 ortasına kadar) kafayı yememenin en sağlıklı yolu, Türkiye'nin bu durumlara düşmesine neden olan sorunları tüm gerçekçiliğiyle tesbit edip çözmek hedefiyle cidden/samimiyetle çabalamaktır -daha fazla acıyı önlemenin tek yolu bu. İslamcı muktedirler ve müttefikleri Türkiye'ye, Dünyaya ve Geleceğe çok farklı bakıyorlar ve bu bakış, Türkiye'nin geleceğe uzanan gerçeğiyle bağdaşmıyor. Muhalefet dediğimiz kesim de benzer sorunlardan muzdarip, ama onlar yol alıyorlar, değişiyorlar, islamcı muktedirler gibi donup taşlaşmıyorlar, sorunları demokrasi temelinde yakınlaşarak aşmak yönünde önemli adımlar atıyorlar. Bu yılın Ağustos'una kadar hiç beklenmedik ve muktedirlerin ayağına dolaşıp fena halde bağ olan (onların da muhalefeti engellemeye çalıştıkları) etkiler sözkonusu. Bu etkiler karşılıklı engellemeler gibi görünse de, aynı zamanda iki tarafın tabanını daha yakın ortak bir noktaya doğru çekiyor. Huzursuzluk yoğunlaşarak süreceğe benzer. Şimdi sürecin en barbat "günümüz" aşamasında, muktedirlerin kendilerine fana halde gol attıkları durumlar yaşanacak, canları çok yanacak. Burada unutulmaması gereken, "çok sert" reaksiyon gösterme ihtimalleri -ki o reaksiyonlar da kendilerine attıkları yeni goller olacak. Yani dikkat! 
    Sürecin olumlu yanlarını artık herkes görebiliyor. Bir taraftan, muazzam bir demokrasi ve hoşgörü iklimi oluşmakta. Kürtlerle Türk Milliyetçilerinin, Refahçılarla Atatürkçülerin ve daha bir çok "yanyana bile gelmez" denen kesimin, kendi aralarında son derece medeni bir dil kullanmaya başlamaları, demokratik laik değerler temelini esas almaları, mütevazilikleri, centilmenlikleri çok güzel bir ilk kazanım. İstanbul ve Anadolu'da yepyeni bir şey doğuyor, ama "şimdilik" oldukça acıyacak ve acı, herkesi uyanık tutacak. Oluşan yeni ve uygar iklimin gelecekte kalıcı sağlam bir zaman kalitesine dönüşmesini sağlamak bir zorunluluk ve çok önemli, çünkü Türkiye olumlu yeni zaman kalitesinde uzunca bir süre yaşayacak. Doğumlar sancılıdır, ama sonrasında bu sancıya değdiğini herkes görür, görecektir.

1969 yılının olağan mucizeleri

O yıl Türkiye'de sadece 12 yeni Türkçe roman yayınlanmış, 18 hikaye kitabı, 17 de şiir kitabı. Hepsi bu kadar. Gerisi çeviri, eski kitapların yeni baskısı, araştırma inceleme ve saire.
    İş makinaları, çitler, polis barikatları nedeniyle artık yürünemeyen İstiklal Caddesinin etrafındaki sahaflar yaşamaya devam ediyor, kozmetik dükkanlarının istilası henüz ara sokaklara kadar giremedi ve işte orada bir yerde sayfalarının tamamı açılmamış bir Varlık 1970 Yıllığını hemen alıyorum ve Nişantaşı'na iniyorum (çünkü Beyoğlu'nun o halini her gün görmek artık zor geliyor).
    Varlık'ın kitapları kadar yıllıkları da birer külttü ve beni en çok da sayfalarını çakıyla açmak ve desenler ilüstrasyonlar ilgilendirirdi. Nostalji niyetine aldığım 580 sayfalık kitabı böylesine heyecanla okuyacağımı düşünemezdim, çünkü bir çok hoş sürprizle karşılaştım. Mesela artık asla okumadığım Doğan Hızlan'ın sözünü kesinlikle esirgemeden ne kadar müthiş ve net edebiyat eleştirileri yazdığını gördüm. O yıl Bedri Rahmi Eyuboğlu "Karadut" adlı kült şiirini de içeren şiir kitabının yeni baskısını yayınlamış. Yaşar Nabi gibi Varlık yayınlarının ilahının şiirlerini "bugün için biraz fazla bireysel" bulan Hızlan, bana May yayınlarını ve bu yayınevinin şiir ödülünü hatırlatıyor, Özdemir İnce ile beraber Mehmet Karabulut da almış ödülü. Rıfat Ilgaz "Karakılçık" diye bir şiir kitabı yayınlamış. Büyük yazarı, daha önceki eserlerinden etkilenmeden hakkıyla eleştiren Hızlan, daha bugün yolda gördüğüm, aynı kahveye takıldığım Hilmi Yavuz'un yeni şiir kitabı "Bakış Kuşu"nu tanıtıyor. Doğan Hızlan, "A Dergisi çevresinde ün yapan şairlerin içinde Hilmi Yavuz adını hatırlayacaksınız. Yavuz, başarılı şiirlerini bir kenara atıp gazeteciliğin o günlük çarkı içinde döner olmuştu. Şimdi ilk şiir kitabını çıkardı" diyor. Böylece Hilmi Yavuz'un basında yazmak merakının oldukça eski olduğunu öğrenmiş oluyoruz.
    Hızlan'ın en etkilendiğim eleştirisi, Yüksel Pazarkaya hakkında yazdıkları. Almanya'da yaşayıp biraz oranın yazı-çizi çevrelerinden haberi olan herkes tanır Pazarkaya'yı ve "şiir" diye yazdığı şeylerin gerçekten kötü olduğunu bilir. Hızlan daha 1970'de aynen şöyle eleştirmiş: "Kitabının başında şirle ilgili birtakım savlar ortaya atıyor, ondan sonra da kendi şiirrinde bunları uygulayamıyor. Mekanik bir şiir dili ve kurgusundan başka bir şey elde edememiş. Pazarkaya'nın şiirleri üzerine başarısız demekten başka yapacak ve yazacak bir şey yok. Her yeniliğin güzellik olmadığını, her değişikliğin başarıya götürmediğini bilmesi gerekli."
    Ama Doğan Hızlan'ın tek tek incelediği bütün yeni şiir kitapları arasında Doğan Işıksaçan'ın "Kedinin Yeni Görevi" hakkında yazdıkları, doğrucu davutluğun şahikası. Sadece birkaç satır ve son cümlesi aynen şöyle: "Şiirimize de, şairine de yararı dokunmayan karalamalar."
    Çocuk halimle çok sevdiğim (hâlâ severim) Varlık yıllıklarını boşuna sevmemişim. Kitap tam bir hazine. Yeni çıkan romanlar arasında neler yok ki. Yaşar Kemal'in tefrika halinde yayınladığı "Ölmez Otu" Ant yayınları tarafından basılmış, sonra "İnce Memet"in ikinci cildi. Orhan Kemal'in hiç duymadığım iki romanı ve yeniden genişletilmiş haliyle "Murtaza" Cem yayınlarından çıkmış. Ben bu yayınevinin masal kitaplarının müptelasıydım. Sonra Mehmet Seyda, Muzaffer Buyrukçu, Kemal Bilbaşar ve Tanrılara eş Halikarnas Balıkçısı. Kemal Tahir ünlü "Kurt Kanunu"nu 1969'da yayınlamışmış meğer.
     Yıllıkta "Yılın Düşünceleri" başlığı altında yazıları yer alanlar arasında kimler yok ki! Aziz Nesin, Fakir Baykurt, bu devlerle tanışma şerefine nail oldum. Diğerleri arasında Abdi İpekçi, İlhan Selçuk, Cüneyt Arcayürek, Nadir Nadi, Şevket Süreyya Aydemir, Oktay Akbal var ve yakın geçmişten tanıdığımız Yekta Güngör Özden. Kitabın "Hikayeler" bölümü o kadar değil de "Şiirler" bölümü çarpıcı. Bir çoğunun adını bilmediğim veya unuttuğum şairlerin öyle güzel şiirleri var ki, kitap bitmesin diye yavaş okuyorum, hergün iki-üç şiir.
    "Yıllık" geleneğini, Türkiye'nin en iyi edebiyat yayınevlerinin başında gelen Can Yayınları yeniden canlandırdı. Sanat olaylarının ağırlıkta olduğu yıllıklar yayınlıyor ve geçen seneki -galiba ilkiydi- aldım, bu yılın yıllığını henüz almadım. Bütün bu sahici yıldızlar geçidi içinde ozamanlar da "Sağ" denen kesimden kimseler yok, hele islami birileri hiç yok. Bugün de dikkat çeken bu durum, orada duran dev Sezai Karakoç dışında oldukça kıraç görünüyor ve Türkiye'nin bu muazzam hazinesini bugün sürdüren, o zamanın devamı sayabileceğimzi edebiyatçı sayısı malesef o zamankinden fazla değil, çok daha az. Bunun nedeni, okuma kültürünün olağanüstü boyutlarda değişmesi elbette ama edebiyat zevkinin önemli ölçüde alan kaybettiğini de kabul etmemiz gerekiyor. Bir yıl önce resmen yayına başlasa da 1969'da Türkiye'de Ankara'nın bir bölümü dışında televizyon yayını yoktu. Deneme yayın hakları da1971'de İTÜ'den TRT'ye devredildi. Yani herkes gazete kitap okuyor, kahvelerde bangır bangır radyolar çalıyor, maç dinleniyordu. Yazarların birer star olduğu dönem, galiba 1971 darbesiyle sona erdi. 1970 yıllığında yazanlar, yaptıkları işi nasıl ciddiye almışlar, o zamanın tekniği ve düşünce yapısıyla nasıl güzel bir kitap üretmişler. Henüz samanlı kötü bir kağıt, kapak için berbat bir karton kullanılıyor ama nasıl samimi, nasıl kaliteli, nasıl güzel, üstelik mis gibi de kitap kokuyor. Yokedilemeyen Beyoğlu'nun kedili sahafları, işte böyle hazineler barındırıyor.

Seçimleri, seçme hakkını ve demokrasiyi yeniden düşünmek

İnternetten "Seçme hakkı"yla ilgili Türkçe yazı arıyorum, önce "Kadınlara seçim hakkı" ile ilgili veriler geliyor. Seçme hakkının "kadir-i mutlak" bir hak olduğu düşüncesi öyle bir klişeleşmiş ki, bunu tartışan da yok. Türkiye'de kadınların katıldığı ve aday olduğu ilk seçimler, 1930 yerel seçimleri, kadınların milletvekili seçildiği ilk genel seçimler ise 1934'de yapılmış. Seçimlerde kadın-erkek ayrımının bir çok Batılı ülkeden daha önce gerçekleşmesi övünülecek bir şey elbette. Türkiye'de ilk seçimler 1876'da. Seçime katılabilmek için 25 yaşında erkek olmak ve mülk sahibi olmak gerekiyormuş.
    Tarihte vatandaşlara seçme seçilme hakkı verip 1787 yılında seçime giden ilk halk Amerikalılar, onları Fransız İhtilali'nin ardından 1848'de İsviçreliler ve Fransızlar, 1871'de Almanya izlemiş. İlk Osmanlı-Türk Meclisi Mebusan'ı açıldıktan bir yıl kadar sonra Sultan Abdülhamit tarafından 1877 Rus Harbi bahanesiyle beş aylığına, 1878'de de hepten kapatılmış. Bunları, bugün aşina olduğumuz "Seçme-seçilme hakkı"nın ne kadar yeni olduğunu göstermek amacıyla yazıyorum sadece. Gerçi kendi arasında seçim yapmak adeti çok eski, ama bugünkü gibi her vatandaşa otomatikman seçme seçilme hakkı tanınması tarihte çok yeni bir şey.
    "Seçimler", 20'inci Yüzyılda "Demokrasinin olmazsa olmazı" olarak görüldü ve Amerikalı Felsefe profesörü Jason Brennan'ın deyimiyle "Batının dini haline gelen  Demokrasi"nin kutsallarından biri haline geldi. Sistem iyi işlediği ve yolsuzluk belli makul sınırlar içinde tutulabildiği sürece, yöneticilerinin kim olacağına oy kullanarak karar veren halkın tercihleri belli makul sınırlar içinde kalıyordu ve ülkelerin gelişmesini sağlıyor, ona engel teşkil etmiyordu. Neoliberal dönemde 2008 krizi sonrası bozulma hızlandıkça, Türkiye dahil bir çok ülkede popülist yönetimler, gelecek perspektifi konusunda oldukça sorunlu, hatta ülkeleri için tehlikeli hale geldiler. Bozulan ekonomilerin tehdit ettiği az eğitimli vasıfsız ve ülke sorunları konusunda bilgisiz kesimler, kalabalık olduklarından oy çokluğuyla ülkelerin yönetimlerini belirlemeye başladılar. Bu kesimler kolayca nefret diline tevessül eden, hoşgörüsüz, muhafazakar ve otoriter eğilimliler. Demokrasi'nin bir çok sorunu var ve bunlar tartışılıyor da, ama ilk kez demokrasinin benimsenmiş ana faktörlerinden biri ülkelerin ayağına dolaşıyor: Herkese eşit seçme hakkı. Bu ilke nedeniyle klientalizm, vasatlaşma, ufuksuzluk ve kaba bir kapitalizm anlayışı, birçok ülke gibi Türkiye'yi de esir aldı. Türkiye'nin önünü kapatan ve ülkenin zirvesine vasatları taşıyan, ama üretenleri, yaratıcı ve Dünya ile her konuda aşık atabilecek olanları sistemin kenarına itiyor.
    Sorun elbette sadece Türkiye'nin sorunu değil ve konu -Trump seçildiğinden beri- artık ABD gibi, "halka seçim hakkı"nın mucidi ülkelerde bile cidden tartışılıyor. Popülizmle başa çıkmak için daha fazla demokrasiye ihtiyaç olduğunu söyleyem Jürgen Habermas ve Frankfurt okulu, yani Avrupa varken, bu bozulmayla başa çıkmak ve geleceğe uygun bir gelişme ivmesi tutturabilmek için seçim hakkını gözden geçirmek gerektiğini düşünenler hiç de az değil. Bilindiği kadarıyla az eğitimli az kültürlü ve toplumun alt kesimlerinden olan veya bu kesimlere doğru kayan kesimlerin, popülizmi destekledikleri tüm Dünyada veri. Ve bu kesimler ülkelerinin sorunları konusunda ya çok bilgisiz ya da çok önyargılı olduklarından, seçtikleri politikacılar da ona göre oluyor ve sorunların çözümü yerine akütleştiği bir kısır döngünün içine giriliyor. Türkiye de tam böyle bir dönemi yaşıyor.
    Ülkelerin daha yetkin, akıllı, yaratıcı ve global dünyayı iyi tanıyan kişiler tarafından yönetilebilmesi için, halkın kendi seçkinlerine teveccüh etmesi gerekiyor. Türkiye'de böyle bir teveccüh göremiyoruz, daha ziyade sahici elitlerden nefret eden bir çoğunluk kitle var. Aynı durum Hindistan'da farklı. Orada cehalet ve fakirlik daha derin olmasına rağmen halk kendine benzeyen cahil cühelayı değil, dünya klasmanındaki elitlerini seçiyor, bu psikolojik bir üstünlük elbette, ama bir ülkenin kaderi cahil ahalisinin keyfine bırakılabilir mi? Asıl soru burada. Bu konuda sağlam ve garantili kurallar geliştirmek gerekiyor. Seçme hakkını eğitim seviyesine endekslemek de yeterli ölçüde demokratik değil. Ama insanların, ülkelerinin sorunları hakkında objektif verilerden haberdar olduklarını ve bu yüzden seçimlerinin sağlıklı olduğuna güvenebileceğimiz bir ön seçim, bir bilgi tasti yapılabilir. Bunu öneren Amerikalı felsefe profesörü Brennan, iki tür oy öneriyor: Bilgisiz vatandaşın oyu ve çok kez sayılabilecek bilgili vatandaşların oyu veya buna benzer bir şey. Yerel seçimlerde herkesin kendi ilinin yöneticilerini seçerken bildiğimiz şekilde oy kullanılması, ama ülkenin yönetiminde böyle bir yöntem izlenmesi. Böylece vatandaşlar arasında, ülkenin sorunları hakkında ciddi bilgilenmeyi destekleyecek bir atmosfer de yaratılmış oluyor ve bu da büyük bir olasılıkla yöneticilerin kalitesinin artmasına neden oluyor.
    Ülkelerin iyi yönetilmeleri için, Platon'un ideali bir tür "Bilgeler yönetimi" kurmak da mümkün. Epistokrasi denen ve halkın eğitimli/kültürlü yüzde 20-25'lik kesimi tarafından seçilmiş bilgelerin yönettiği bir sistem de olanaksız değil. 1918'e kadar Büyük Britan'yanın kendi Meclis'ini buna benzer bir yöntemle belirlediğini biliyoruz, 19'uncu yüzyıldaki seçimlerde de oy kullananların varlıklı olması, şartlardan biri, tıpkı Türkiye'de de olduğu gibi. Ayrıca demokraside tesadüflere daha çok şans tanımak gerektiğini savunan ve yeniliğin, dinamizmin bu şekilde canlı tutulabileceğini söyleyenler de var. Mesela Meksikalı filozof Claudio Lopez-Guerra, ülkenin yönetimini piyango ile belirlenmiş yirmibin bilgili kişinin belirlemesinin yeterli olacağını düşünüyormuş (Spiegel 14/2017).
    Alışkanlıkların değişmesi hiç bir zaman kolay olmamıştır, hele bu alışkanlıklara ulvi anlamlar da yüklenmişse. Demokrasi, bilinen en iyi yönetim biçimi ama mutlak değil, ve sonuçta asıl konu bir ülkenin iyi yönetilmesi. Halkın mutluluk ve refah katsayısından tutun da iklimlerin bozulmamasına ve Yeryüzündeki hayatın gözetilmesine kadar birçok konunun cidden ele alınmasını gerektiren bir Dünyada yaşıyoruz. Deneme-yanılma metoduyla betonarme rant ekonomisiyle sırf çoğunluk yöneticilerine meftun olmuş diye bir ülkenin uçurumun kenarında dolanıp durmasına seyirci kalmak artık mümkün değil. Türkiye gibi kötü yönetilen ve bir beton tarlasına dönem önemli bir ülkenin yeniden kendine gelip sahiden yükselebilmesi, bu ülkenin ehil yaratıcı ve akıllı Çocukları tarafından yönetilmesine bağlı. Bunun yöntemleri de mevcut.

Kasımdaki Ekim 1917 devrimi örneği ve Gezi isyanı

Lisedeyken Ekim devrimini Çin devrimini falan merak eder, Dünyayı yerinden oynatıp eksenini kaydıran cinsinden günler ve haftaların nasıl şeyler olabileceğini hayal ederdim. Daha sonra filmler de gördüm o devrim günleri hakkında, ama ne kadar iyi çekilmiş olursa olsun, yaşamadan asla bilemezsiniz. Gezi'yi yaşadığımızdan beri bu günleri daha iyi anlıyorum, zira milyonların sokağa inmesi, ne 1978'de ilk kez şahit olduğum büyük öğrenci yürüyüşlerine benziyordu ne de öncesindeki 1 Mayıs katliamına. 15-16 Haziran işçi hareketleri falan da çok daha küçük boyutlu hareketler olmalıydı. Kuşkusuz hepsi çok önemliydi ama bunları birer devrim sayamayız. İşte bu vesileyle, o büyük Ekim devriminin nasıl bir şey olduğunu kısaca anlatmaya karar verdim...
    Jülyen takvimi kullanan Çarlık Rusyasında, bu takvime göre 25 Ekim 1917 (yani bugün kullandığımız Gregoryen takvimine göre 7 Kasım) gününün ilk saatlerinde saat iki gibi -bir Çarşamba günü- silahlı milisler, Rusya'nın başkenti Petrograd'ın stratejik bakımdan önemli noktalarını işgal etmeye başladılar. Neva nehri üzerindeki beş köprüyü de ele geçirdiler, sonra tren garını, posta merkezini, telgraf dairesini, devlet bankasını...
    Kulağa hiç de yabancı gelmiyor değil mi?
    Neva nehri üzerindeki Aurora zırhlı gemisi de toplarını Hükümet binası Kışlık Saray'a çevirmişti. Şekilde görüldüğü gibi çok net bir darbe girişimi. Başbakan Alexander Kerenski son anda kaçıp canını kurtarmayı başardı. Darbeciler Türkiye'dekilerin yapmadığını yapıp bütün Hükümet üyelerini tutukladılar.
    Daha o gece her yere, "Devlet gücü artık Petrograd'lı işçi ve asker Sovyetlerin eline geçmiştir" diye afişler yapıştırıldı, eh televizyon henüz icad edilmediğinden darbe bildirisi de okunamıyordu.
    Sabah oldu, olay pek kimsenin umurunda olmadı, herkes işinde gücündeydi. Çok büyük bir harekat değildi, olay sırasında sadece altı kişi yaşamını yitirdi.
    Darbenin örgütleyicisi 47 yaşındaki Lenin, saklandığı Finlandiya'dan daha birkaç gün önce gelmiş, tanınmamak için sakallarını kesmiş, neredeyse tamamen kel olan başına bir peruk takmıştı. Darbenin başarıya ulaştığı anlaşılınca, Hükümet binasına giderken en yakın arkadaşı Leo Troçki'ye, "Sürekli kovalandığımız illegaliteden gelip iktidarı devralmak hiç de sevimli değil" gibi bir söz etti ve Troçki'ye Almanca, "İnsanın başını döndürüyor" dedi.
    Troçki'nin daha sonra yazdığı üzere Lenin bu önemli an için sadece bu özel Almanca cümleyi sarfetmiştir. Bir süre İsviçre'de yaşayan Lenin, Troçki gibi Almanca biliyordu. Sonra iki kafadar günlük programlarına daldılar ve Rusya'nın yeni doğmuş parlamenter sistemi o gün sona erdi. Ekim Devrimi hakkında yerinden yazdığı yazılar ve kitaplarla ünlenen Amerikalı gazeteci John Reed, olayla ilgili fikirlerini sorduğu Ruslardan hep şu yanıtı alıyordu: "Bir hafta dayansınlar, ondan sonra konuşuruz." Olayı Ruslar önce ciddiye almamış görünüyorlardı, bir süre sonra darbecilerin mecburen çekileceğini, ülkeyi yönetemeyeceklerini sanıyorlardı, ama Sovyet rejimi 1991 yılına kadar sürdü. Ekim Devrimi böyle bir şeydi.
    Büyük devrimler, daha sonra istedikleri kadar şişrilip abartılsınlar, pek anlatıldıkları gibi olmuyorlar, ama Dünyayı değiştiriyorlar. Zaten önemli olan da bu işlevleri.
    Gezi isyanı bir iktidar değişimiyle sonuçlanmadı. Buna karşın yeni bir ruh yarattı ve 1990'lılar kuşağının ortaya çıkmasını sağladı, tıpkı 1968 hareketinin yepyeni bir gençlik ve kültür akımına can vermesi gibi. 1968'liler sayısız örgüt, dernek, parti kurdular ve hakim sistem bunlarla çeşitli biçimde mücadele etti, Türkiye gibi ülkelerde acımasızca ezildiler, ama etkileri o zamandan bu güne sürüyor. Denizlerin Mahirlerin prestijine ne Demirel ne de sonrasındaki "böyyük" politikacılar sahip olabildi. 1968 sonrasında doğan ve Sovyet tipi "profesyonel" Komünistlerden farklı Yeni Sol, cebir ve şiddetle yokedildiği halde, Türkiye'nin düşünce ve sanat dünyasını şekillendirdi, bugün de etkisini çeşitli şekillerde sürdürüyor. Gezi isyanında kendinin bilincine varan 1990'lılar da çok ilginç sivri bir mizahla ve kısacık bir zaman aralığında (İslamcılığın 60 yıldır yapamadığını yaparak) kendi sanatlarını ürettiler, Dünya da onları heyecanla izledi. Şimdi geriye bir şey kalmadığını sanmayın, o insanlar bugün de aramızda, bazıları hâlâ "çapulcu" rozeti taşıyor -bugün birini gördüm, minik kızıyla sokakta yürüyordu... Onlar kendilerinin bilincindeler ve hiçbir şey unutulmadı. Gezi ruhunu sahiplenen kültür ve sanat, fikir ve politika, Türkiye'nin 21'inci yüzyılını belirleyecek. Türkiye'nin devrimi de tıpkı Ekim Devrimi gibi "Oradan bir şey çıkmaz" diyenlerin gözleri önünde kendine özgü şekillenecek. Bir gün Türkiye'yi yönetecek olan Başbakan (veya adı o zaman ne olacaksa o titri taşıyan kişi), "AKM'nin önünde polis saldırınca biz Kazancı yokuşuna kaçtık, sonra arka sokaklardan İstiklal'e inip yeni yürüyüş kolu oluşturduk" diye konuşunca herkes kulak kesilecek ve kendilerinin veya yakınlarının Gezi isyanı sırasında ne yaptıklarını anlatacak.

En kısa haliyle Marx'ın kriz teorisi

1. Türkiye'ye geldiğimde en dikkatimi çeken konu, Solcu/Marksist "namlı" tonla entelin "Kapitalizm"in adını bile ağızlarına almamalarıydı.

2. Radikal'de çıkan ilk yazım bu konudaydı...
Türkiye'de liberattırmatik Sol enteller Marx'ı, kapitalizmi konuşmuyordu, -Alaton konuşuyordu!

3. 2008 krizi geldi, Avrupalı bankerler bile "Kapitalizmin krizi"ni tartıştılar, hatta Marx moda oldu, köşeli Sol Türk enteli gene ilgisizdi.

4. Günün baş sorunu sistem krizini biçok ünlü ekonomist (ABD'nin eski maliye bakanı Lawrence Summers bile) Marx'ın kriz teorisiyle açıklıyor.

5. Marx, kriz teorisini, "Kapital"in 3. Cildinde anlatır ve kapitalizmin çok uzun bir zaman dilimindeki gelişimini görebildiğinden önemlidir.

6. Mümkün olan en kısa haliyle, Marx'ın kriz teorisi, zaman içinde yatırımlardan giderek daha az kâr/kazanç elde edileceğini anlatır.

7. Ekonominin gelişimi içinde yapılan büyük yatırımlar gittikçe daha az kâr getirir, çünkü Kapital, çalışanların sayısından daha hızlı artar.

8. Yani, çalışanlarla kıyaslayacak olursak:
Her işçi başına kazanılan/biriktirilen kapital, her işçinin kazandığından çok daha fazladır.

9. Temel kriz momenti (bugün önemli ekonomistlerin savunduğu haliyle) Kapital müthiş artarken, çalışanların elindeki paranın azalmasıdır.

10. Konunun püf noktası şu:
Kapital artışı patlarken, bu arada üretilen ürünleri alacak para -yani çalışanların parası- azalmış oluyor.

11. Böylece firmalar, o azalmakta olan tüketici parasını çekebilmek için daha sofistike ürün, daha büyük yatırım mecburiyetine mahkum oluyor.

12. Marx'ın daha 19'uncu yüzyıl ortasından bugünü gördüğü nokta şu:
Biryerden sonra, üretime yatırım yapmak anlamsızlaşıyor zira kâr çok az.

13. Marx kriz teorisinde, kapitalistlerin bir yerden sonra (üretim adına) yatırım yapmayacaklarını, yatırımları boykot edeceklerini söyler.

14. Tabii bunun sonu -önce- üretimi falan bırakıp paraya para kazandırma spekülasyonculuğu, havacıva "ökönomisi"dir. Devamı Domino tipi Kriz.

15. Sistem kar marjını yükseltebilmek için devasa akıl-fikir gücünü harekete geçirip öyle yatırımlar yapmalı ki, buna deysin. E "deymiyor!"

16. Konuyu daha konuşacağız elbette. Ama "Üretim şart" deyip duran kellifelli Politika/Ökönomi esnafının bu teoriyi hiç duymadığı kesin!..

@selcuksalih

Yuval Hariri'nin "Gereksizler sınıfı" terimi ve Amerika'yı yeniden keşfetmek

Amerika'nın keşfine Osmanlı devri vekil vükelasının bunca bigane kalması hâlâ ilgimi çeker. Bu ilgisizliğin ne kadar derin olduğunu Cem Yılmaz'ın teatral kovboy filminden de görebilirsiniz. Osmanlı şeysi Sultan Bey, aynı dil ailesinden geldiği Japonya'yı bile anca 19'uncu yüzyılın son çıkışının eşiğinde keşfetmiş. O da bir şey mi, Osmanlı'nın kendi ülkesine dahil Yemen'i bile merak etmediğini İlber Hoca'dan dinlemiş ve hayretten yamulmuştum. Evet çok övünülen Osmanlı, kahvesini içip denize bakan, ama o denizde yüzmeyi ve plaj kültürünü Batılıdan öğrenen elit bir ümmet. Kuşkusuz çok orijinal yanları var ve özgünlüğüyle bir kültür ve uygarlığı da temsil ediyor, ama o uygarlığa "merak" pek dahil değil malesef. Çin'li amiral Cheng Ho hazine gemileriyle Afrika'dan Beijing'e zürafa getirmiş, meraktan Güney Amerika kıyılarını dolaştıklarını anlatan bir kitap okumuştum. Kolomb'un Hindistan'ı ve Çin'i ararken Amerika'yı bulup oranın yerlilerine "Hintli" adını taktığında Çinliler Amerikayı en az bir elli yıl önce keşfetmişlerdi, hatta çok daha önceki, Milattan öncesine uzanan Daoist eserlerde okyanusun ötesindeki büyük kıtadan bahsedilir, tabii Amerigo Vespucci gibi bir İtalyan'ın adını vermemişler bu kıtaya, sadece "Fusang" demişler.
    Türkler, Amerika'yı yeniden keşfetme adetini Batı'dan öğrenmiş olmalılar. Eskiden olay, "Atını seven kovboy" adlı beşinci sınıf taklit kovboy filmleri boyutundaydı, şimdi konular oldukça inceldi, Davos'da çatallarla bıçakların yerlerini değiştirmek gibi "büyük" yeniliklerin Türk basınında Hürriyet'de kendine yer bulmasından söz etmiyorum, fikirlerden bahsediyorum. Mesela Yuval Norah Hariri furyası...
    İnsanın geçmişi ve geleceği ile ilgili kafa yoranların çeviri kitaplarının Türkiye'de yüz bin gibi bir tiraj yakalaması harika bir şeydir. Türkiye yanıp bitip kül olurken, gün aşırı bombalar patlar, İslamcılık çeğrek yüzyıldır ülkeyi yönetirken, sanatına bunlardan hiçbirini bulaştırmayan ve aşktan başka birşey yazamayan teflon Türk yazarlarının durumundan çok daha saygın bir şey böyle kitaplar yazmak ve onların çevirilerinin burada bu kadar popüler olması.
    Yuval Norah Hariri, Dünyanın altüstoluş çağında tarihi yeniden -başka perspektiften- okumak furyasının genç popüler simalarından biri, malesef kitaplarını okumaya henüz zamanım olmadı ama bir noktaya takıldım ve yazının konusu da bu, zira kullandığı terimi biryerlerden tanıyorum: "Gereksizler sınıfı"...
    Fikirleri alıp tepe tepe kullanmak, hatta başkasının fikirleriyle kariyer yapmak falan gibi şeyleri Türkiye Cumhuriyeti'nde göre göre alışayazmış biri olarak, bazen bu "alışkanlığın" sınırlarının zorlandığı anlar oluyor -şimdi öyle bir an!..
    Hariri önce Hürriyet'in bütün sayfalarını doldurmuştu eh hadi ses çıkarmadık, böyle konuların Türkiye'de konuşulmasına sevindik, e ama Mehveş Evin'le yaptığı söyleşisinde "Gereksizler sınıfı"nı pek bi sahiplenmiş! Memleketemin Amerika'yı her gün keşfeden ahalisi yazsaydı gene sesimi çıkarmazdım ama "Gereksizler sınıfı", bizzat tanıdığım birinin ürettiği ve devasa bir teorinin de parçası olan bir terimdir. Yani geçen yıl Hariri'nin "aklına gelmiş" olan şey, yeni kapitalizm eleştirisinin bir parçasıdır (Hariri de terimi aynen aslı gibi sistemsel boyutuyla kullanıyor -ve tabii önüne arkasına değinmiyor). Robert Kurz, sevgili Norbert ve "Fritz"in 1999'da yazdıkları ve çok sayıda dile çevrilen "Çalışmaya karşı manifesto"da anlatılan, sonra ünlü Amerikalı postmarksist Moishe Postone'nin de değindiği bir konudur bu. Adını andığım bu düşünürler ile yapılmış söyleşileri bu blogda okuyabilirsiniz. Ben de konu hakkında 2009'da ilk yazımı yazmışım ve daha geçen gün yeniden paylaştığım 2012 tarihli "Marx'dan geriye kalan" yazımda değinmişim. Harari bu konuyu kendi fikriymiş gibi anlatmasaydı, bu yazıyı yazmayacaktım, Türk gazetecilerin Google'a bakmadan böyle konuları "A bak ne buldum!" diye sunmalarına da ses çıkarmayacaktım. Amerika'yı biraz geç keşfetmişler, e olsun! Ama Amerika'yı yeniden keşfedenlere İsrailliler falan da dahil olunca olay biraz büyüdü. (Teorinin asıl sahiplerini bizzat tanımasam...)
    Kıssadan hisse şu: Sadece ikincil kaynaklara (Sekundärliteratur / secondary literature) dayanarak tavşanın suyunun suyuyla yetinmek yerine birincil kaynakları (Primärliteratur) esas almayı önemsemek hem bilim hem düşünce ahlakıyla hem de Google ile ilgili bir konudur. Eh gazetecilik de eskisi kadar kolay bir meslek değil artık maalmemnuniye!
    Türklerin aşağılık kompleksini aşmakta olduğu zaman diliminde en önemli konulardan biri de, şu "Amerikayı her gün yeniden keşfetmek" meselesi. Osmanlı devri sona erdi... Bunu İslamcı vasatizmi belki anlayamadan tarih olacak ama Amerika'yı sadece Türklerin yeniden keşfetmediğini, Kolomb'un da o "kaşif"lerden biri olduğunu bilirsek, önümüze çıkan her ikincil kaynağı gereğinden fazla büyütmeyiz ve orijinal olmanın koşullarından birini de yerine getirmiş oluruz. Zira bu diyarda yaşayanların başka diyarların insanlarından eksiği yok. Bunun bilincinde olmanın bazı koşulları var. Eh o koşulları yerine getirmemek için de bir neden yok.

Bir Rus-Çin çatışmasına doğru mu?

Biliyorum bunu yadırgadınız...
    Rusya'yla Çin ortak değil mi, Şanghay İşbirliği Örgütü falan?!..
    Türkiye'de "ittifaklar" dendi mi herkesin garip bir "Kankalık" beklentisi var. Yani devletler arasında ortaklık kurulunca "kimse kimsenin karısına kızına bakmayacak" gibi emosyonal denklemler kuruluyor ve bu denklemler beklendiği gibi çıkmayınca anlaşmak zorlaşıyor, herkes kızıp öfkeleniyor.
    Dün yabancı bir dostumla sohbet esnasında hatırlayıverdiğim ve vahametini bilmediğim, yeni uyandığım bir durumdan bahsedeyim: Çin-Rus çatışması olasılığı...
    İlk Çin-Rus çatışması, Stalinist Rus Aparatçiklerin Çin Komünist Partisi'ni (ÇKP) zorla Milliyetçi Çin Partisi Guomintang'ın kuyruğuna takmaya çalıştıklarında filizlenmiş bir şey. Komintern'in Japon yayılmacılığına karşı Guomintang'ı destekleyip silahlandırdığı ve bir avuç Çinli Komünisti de Guomintang'la ittifaka zorladığı dönem. Mao henüz zayıf ÇKP'nin güçlü adamı olmamıştı. Çinliler Sovyetler Birliğinin buyurgan Komünist Partisi SBKP'yle ipleri, Kruşçev'in Stalinistleri tasfiyesiyle birlikte koparmışlardı. Mao Zedong SSCB'yi "Sosyal Emperyalist" ilan etti, Amerikalılarla görüştü, ama aradan yarım yüzyıldan fazla zaman geçti. Sovyetler Birliği dağıldı, Çin Deng Xiaoping önderliğinde devlet neoliberalizmini keşfetti, yeni ittifaklar kuruldu. Ama bir şey son bin yıldır değişmedi: Çin'in nüfusu sürekli artıyor ve daha fazla toprağa ihtiyaç duyuyor.
    Çin çokuluslu/çokkültürlü bir ülke, içinde bir çok özerk bölge var ve asıl Çin bu topraklar içinde nisbeten küçük bir alan. Çin bir yandan muazzam zenginleşiyor, bir yandan hâlâ bir üçüncü Dünya ülkesi görünümünde. Çinliler damaklarına düşkün bir halk. Çin için zenginleşmek demek, önce gastronomi demek ve bu konu Çin'in genişleme arzularıyla da uyumlu.
    Çin, Rusya ile yeni yakınlaşmalarını da kullanarak Rusya'nın Doğu Sibirya'daki eyaleti Transsibirya'da hemen Çin sınırında 115.000 dönümlük bir araziyi 49 yıllığına kiraladı. Önce ormanlar derken bin kilometrekarelik bir alanın Çinliler tarafından kullanılması konuşuluyor. Burada yaşayan Ruslarda şafak atmış görünüyor, zira Transbaikal'ın nüfusu 4.5 milyon, ama sınırın öbüt tarafındaki Çin eyaleti Mançurya'da 65 milyon insan yaşıyor ve bu eyalet Çin'in nüfus yoğunluğu nisbeten düşük yerlerinden biri. 49 yıl boyunca Çin'in kullanacağı bölgenin nüfusu Rusların nüfusunu aşıp bir referandumla Çin'e bağlanırsa ne olacak? Rusya burası için Çin'le savaşacak mı? Böyle bir ihtimal şimdi komik geliyor, ama hiç de öyle değil. Yabancı dostum Rusya'nın Çin'e karşı Batılı müttefik aradığından bahsetti. Yani Putin ve Trump yakınlaşması hikaye değil.
    Rusya, birçok bakımdan Çin'e bağımlı ve Çin'in böyle isteklerine kafadan "Hayır" diyemiyor...
    "Eski blok anlayışı bozuluyor" diyoruz da, sadece Batı'da bozulmuyor, Doğu'da da bozuluyor ve Dünya yeni bir "desentral" (çokkutuplu) döneme doğru ilerliyor, öncelikler değişiyor. Petrol bağımlılığının giderek ortadan kalkması, çok daha başka bir siyasi coğrafyanın doğmasını sağlayacak. Çin'in Batı'ya doğru yayılması 751'de bugünkü Kırgızistan'da bulunan Talas nehri kıyısındaki bir savaşla Araplar tarafından durdurulmuştu. Çin, Arap ordularının o gün kazandığı zaferin sonuçlarını bugün zorluyor. Çin'in tarım alanına ihtiyacı var ve ihtiyacı olan toprağı Sibirya'da eninde sonunda alacaktır -belki başka yerlerde de alacaktır. Rusya bunu biliyor ve olabildiğince önlem almaya çalışıyor. Yeni bir Talas savaşı olur mu bilinmez, ama olursa bu kez Çinliler kazanabilir...

Din sonrası neoseküler 'Kutsal'ın izinde

Gerçek dediğin, "Rüya gibi" olmalı, tıpkı İnsanlığın yüzbinlerce yıl boyunca yaşadığı en uzun süreli, hayal ile gerçeğin arasına henüz bir perdenin çekilmediği dönemlerdeki gibi. Büyük yazar Asturias sayesinde "Büyülü gerçeklik" gibi güzel bir ad taşıyan edebiyat akımında ve ondan esinlenen yazarlarda yaşayan bu anlayışta büyülü bir dünya, ejderler, yüzlerce yıl yaşayan krallar, devler, ve örnek/ibret alınması gereken olaylar var. Bu çok uzun dönemden sonra gelen dinler devrinde de o eski devirden alınma çok sayıda hikaye var. Kutsiyet ve olağanüstülük, büyü gibi açıklanamayan, şaşırtıcı ve bir o kadar da korkutucu. Çok uzun bir süre varolmuş görünüyor. İnsan sahiden de büyülü bir gerçekte mi yaşadı, yoksa anlattığı kendi masallarına inanmakla mı yetindi? Bugünün modern insanına sorsanız (hatta İslamcının en has olanına bile sorsanız), söyleyeceği şey "Hepsi hikaye, masallara inanmış garipler" olacaktır büyük bir ihtimalle. Bugünün dünyasından yola çıkıp, genelgeçer fizik kurallarına falan bakıp babalanmak ve eski devrin insanlarına yukarıdan bakmak kolay.
    Eski hayallerin gerçeklik katsayısı bir yana, dinler devrinin sona erdiğini, günümüzün karmaşık Dünyasını anlamaya hiç bir dinin tek başına yetmediğini, hatta dinler hep birlikte bir dinler konsorsiyumu kursalar gene de yetmeyeceğini ilk kez yazmıyorum. Dinin günümüz dünyasını açıklamaya yetmemesinin nedeni, insanın son beşyüz yıl içinde yeni bir tekamül aşamasından geçmesiyle ve eski Dünyanın insanına göre çok daha akıllanmasıyla ilgili. Aklın yolu da yazı dilidir kuşkusuz. Yazının beşbin yıl kadar önce Mezopotamya'da ardiye işlerinde, Çin'de de kehanet için ateşe atılan hayvan kürek kemikleri üzerinde kullanılmaya başlanması, yeni tür insanın doğumu kadar özel bir tekamül sıçramasını temsil ediyor. Artık herkesin Facebook veya Twitter sayfasının olması, tesbih yerine akıllı ceptelefonunu kurcalaması, internette sürekli birşeyler yazması, kesinlikle istisnai bir durum. Böyle bir devir insanlık tarihinde asla varolmamıştı. Günümüzde bildiğiniz okullarda kullanılan ve edinilen bilgi seviyesi, eskinin kelli felli islam alimlerinin veya Lhasa sarayının sarı küllahlı derin keşişlerinin en dahileriyle kıyaslanamayacak kadar yüksek, ama bilgelik seviyesi genelde çok alçak, -yani çok düşük.
    İnsanlığın okuryazar olması, bu sayede muazzam bir tecrübe biriktirip akla seza teknolojiler kullanması, uzaya gitmesi, atsız hızlı arabalar kullanması, kolay kolay ölmemesi, tıbbiye mucizesi vs., Ortaçağın alimleri için kesinlikle sihir, büyü falan sayılırdı. Böylesine köklü bir değişimin "Tanrı" ve "Kutsal" fikirlerini teğet geçmesi mümkün değildi, çünkü kudsiyet, sadece insanın onu algıladığı kadardır/biçimdedir. Kadiri mutlak bir Tanrı şekli, tasavvuru, adı-sanı zaten yoktur. Dao De Ching'de Lao Tzu'nun (kollektifinin) ifadesiyle: "Adlandırılabilen Dao, Dao değildir", sonsuzluğun ve evrenin ruhunun -daha dünün memelisi insan tarafından takılmış- bir adı olamaz. Olsa bile bu evrenin ruhunu pek ilgilendirmez. Tanrı, evrenin ücra bir köşesinde tek bir kum tanesinin üzerinde yaşayan ve kendini bi halt sanan "insan" adlı canlının onu "Allah", veya "Rab" diye adlandırmasıyla neden ilgilensin, o adı neden benimsesin ki?
    Şekilde görüldüğü gibi burada, felsefenin ve inancın kapsama alanına giriyoruz -ki kuşkusuz önemli, ama zorunlu değil. İnsanlık ve hayat, evrende tam bir istisna. Bir bilim adamının deyimiyle, "Hayatın evrende ortaya çıkış ihtimali, bir metal parçalar çöplüğü üzerinde esen tayfunun karıştırdığı parçalardan tesadüfen bir Jumbo Jet ortaya çıkarması ihtimalinden daha düşük" -ama hayat da İnsan da var. Ve kendimize bakarak, çok daha inanılmaz şeylerin de varolabileceğini söyleyebiliriz -neden olmasın, ne de olsa insanız ve her şeyden kendi meşrebimize uygun genellemeler, kurallar, teoriler, hikayeler yumurtlamaya meyilliyiz, İşte buradan, konumuzun en önemli faktörüne geliyoruz: Tesadüfler...
    Tesadüfler, -daha doğrusu nedenini/menşeini/zamanını bilip açıklayamadığımız olaylar, evrenin asıl kıvılcımı, asıl itici gücüdür. Belki daha sonra başka bir yazıda daha geniş değinmek üzere, "Tesadüf diye bir şey yoktur" demekle yetineyim. Bilinemeyen ve öngörülemeyen tesadüfleri anlamlandırmak, -insani bir özellik olarak- tesadüfler arasında bir ilinti hatta bir matris kurmak, onları her ne olursa olsun bir hikayeye monte etmek, dinin ve Tanrı tasavvurunun da kökenidir (Buradan, "Tanrı yok, O sadece bir tasavvur" sonucu çıkmıyor tabii).
    Ölümcül olabilen tesadüflerin sayısını/dozunu azaltmak için kendine korunaklı şehirler kuran insanın, daha öncesine göre daha az dindar olması anlaşılır bir durumdur ve insanın nihayet dinin en zayıf dönemlerinden birini yaşayıp kapitalizm sallanmaya başlayınca dini (bir ideolojik barbarlık formatında) yeniden keşfetmesinin nedeni de alıştığı kapitalizmde bilinmezliklerin ve kötü tesadüflerin artmasıdır. Eh koca bir sistem çatırdıyor ve komplotik teorilerle, Allah'ın inayetiyle kafadan "açıklanabilecek" çok şey var. Mesele açıklamak değil elbette, sadece kendi kendini sakinleştirip tatmin ederek korkusunu başkalarına karşı şiddete dönüştürmek. Buradan çıkaracağım sonuç, insanların "tesadüfler" denen olayı iyice çözdüğüne inandığı bir süreçte Tanrı'dan/Kutsaldan uzaklaşıp şimdi de inanmayı hepten bırakacağı gibi bir şey değil. Bilinmezlikler ve tesadüfler daima olacak, ama belki onların geleceği yer olarak başka yerlere bakılacak. Bilim/Dilim derken kötü tesadüflerin iyice azaldığı ve onlara önemli ölçüde hükmedildiği fikri de sanıldığından çok daha az doğru -hem de ölüme bile çare bulunabileceğinin konuşulduğu bir dönemde.
    Tesadüfler, insanın doğası icabı Tanrı'nın/Kutsalın kapsama alanına girer. Bilim yoluyla tesadüf ihtimallerini "öngörülebilir" bir minimuma indirgemek, bazılarını "rahatlatıyor" olabilir ama herşeyi hesaplıyoruz, her şeyi kategorize ediyor, tanımlıyoruz diye, tesadüflerden kurtulmuş olmuyoruz, sadece bazı tesadüfleri görüş alanımızdan çıkarıyoruz. E başkaları var!
    Bilmem ne deneyi yapıp, "A+B"nin "ABüzittin" demek olacağını "hesaplayarak" sonuç hakkındaki bilinmezlik-sürpriz-tesadüf faktörünü devreden çıkardığını sanan ve rahatlayan bilim erbabı, bu konuları konuşmasının bile süzme bir tesadüf olduğunu hiç düşünmemiş olabilir mi? Bir insanın ortaya çıkabilmesi için bir yumurta ve sperm hücresinin birleşmesi sırasında dörtyüz milyon sperm hücresinden hiç birinin bir diğerine benzemeyen DNA kalitesi taşıdığı gibi bir gerçek tesadüfün ürünü insan. Birkaç salise farkıyla başka bir sperm hücresinin döllediği yumurta hücresinden, bambaşka biri olarak doğabilirdi. Evet, bilim adamı olacak akıllı çocuğu annesi babası "Hakim olacak" diye büyütmüş olabilir, ama o çocuğun başına tesadüfen öyle bir olay gelmiştir ki, mesela bir kıza feci halde aşık olmuştur, o kız da hukukçulara kıldır, hakim olacak çocuk fizikçi olmaya karar verir, Einstein da fizikçi üstelik. "Gerçekçi" akrabalarının, "fizikçi olup sen nerede çalışıcan lan ne fiziği?" diye sorup onu hasta etmeleri, yani akraba zehirlenmesi ihtimalini de göze alır o çocuk. Ama derin fizik teorileri sonucu tesadüf faktörünü aştığı için kasım kasım kasılırken, bu Dünyada tesadüfen yaşadığını göremeyebilir. İnsanlık hali!
    Her insan, tesadüfün bizzat kendisidir. Hayatta tesadüfler hâlâ tayin edici rol oynuyorlar ve dinle arası pek iyi olmayanların bu olaylara verdiği isim de ya "tamamen tesadüf, şans işte yahu!" ya da "kaderim böyleymiş" gibi bir ifade. Kişinin yaşadığı olaya pozitif, (ama daha çok negatif) bir anlam yüklemesi, kudsiyete adım atmasıdır. Dürüstlük/etik çerçevesi dahilinde yaşanmış bir tesadüfe yüksek anlam yüklemek, insanın doğasında olan bir şeydir, kudsiyetin doğduğu yerdir ve önce genellikle anlatı-hikaye ve sanatla ifade edilir, oradan bir anlam dünyası yaratılır, zira insan "anlamlı" (anlam üreten) bir canlıdır, bu konuda diğer canlılardan farklıdır. Hayvanların tesadüfleri algılamak konusunda insandan çok daha mahir oldukları kanıtlanmıştır, ama İnsanlar gibi derin bir anlam dünyasına sahip olmadıkları da malumdur. Ayrıca "tesadüf" deyip geçemeyelim, konu sadece, arada çıkıntı/istisna durumların yaşanmasından çok daha fazlasıdır. Tesadüfler, istisna değil asıl haline de gelebilirler, tesadüflerden yeni kurallar da doğabilir, su kendine yeni bir yol bulabilir.
    İnsan doğası, tesadüflerde bir anlam, bir matris, bir sıra ve insana ne "söylediği" gibi yanlar arar ve bunları bir hikayeye entegre eder. Kutsal kitaplar, insana ders veren, örnek/ibret hikayeleriyle doludur. Yıllar önce bir Mısırlı'nın, Yahudi/Hristiyan (ve Müslümanların) kutsal kitaplarındaki olayların büyük çoğunluğunun eski Mısır dininden/tarihinden alındığını kanıtlamayı denediği ilginç bir kitabını okumuşum. Kitap hâlâ iPad'imde kayıtlı, silmedim. Hiç de öyle reddedilebilecek tezler değildi. Ayrıca birçok konu artık herkesin malumu. Mesela "Amin" sözünün Mısır Tanrısı "Amon"dan, "Rab" sözünün de gene Mısır Tanrısı "Ra"dan geldiğini (bunların 11. Hanedanlık döneminde birleştirilip "Amaon-Ra" halinde ifade edildiğini, ama "Amon/amin" sözünün aslen "Om"/Aum sesinden geldiğini de varsayabiliriz) kare bilmece çözenler dahil herkes biliyor. Müslümanlıkta namazın, tesbihin, orucun, kurbanın, Kabe'nin vs. İslam öncesi "Cahiliye devri Arap dini"nden alındığı biliniyor. Öğrenme süreci önümüzdeki dönemde kuşkusuz çok hızlanacaktır, çünkü tamamına yakını okur-yazar olan meraklı Dünya ahalisinin böyle bilgileri internetten öğrenmesi şimdi kolay, ileride inanılamayacak kadar kolay olacak.
    Kutsiyetin, bildiğimiz din konteksinden çıktığı hızlı bir süreç yaşıyoruz ve her çağda olduğu gibi günümüzde de kutsiyet yeni şekiller almaya meyilli, bunu şimdiden görebiliyoruz. İzmir'de gerçek bir kahramanlık sergileyip sahici etik bir şey yaparak İzmir adliyesindeki suçsuz insanları kurtaran polis memuruna duyulan saygı, edilen dua, Türkiye'nin en "has" din erbabına gösterilen saygıdan ve edilen duadan çok daha sahici. Dinin gereklerini yerine getirmek yerine Tanrı'ya (tesadüflerin Hükümdarına) inancın ve temel inanç pratiği Dua'nın korunduğu (ama dini kuralların terkedildiği/terkedileceği) süreci destekleyen en önemli tecrübe; dinin tâli, etiğin asıl olduğu idrakidir. İzmir'de son kurşununa kadar çatpışıp ölen ve onca insanı kurtaran kahraman polise bu kadar büyük saygı ve sevgi duyulmasının nedeni, hocaların hayattan koptuğunun farkında bile olmayan lafebeliğinin, asıl kutsalı teğet geçtiğinin derin idrakiyle ilgilidir.
    Sırf dinin kutsal kitabına uydurulduğu için "legitim/meşru" sayılan ve etik olmayan olayların insan/toplum ruhuna nasıl zarar verdiği, rasyonal pratik ile net kanıtlanabiliyor. Dinin kitabına uydurulmuş suç ve günahların pratik herhangi bir yararını göstermek mümkün değil. Buradan çıkan sonuçla, etikle sorunlu dinin oldukça fuzuli bir şey olduğu zihinlerde tohumlanmıştır. Henüz sözlerle/cesaretle ifade edilmemesi, dinin esasen iflas ettiği ve giderek bir tür folklora dönüştüğü gerçeğini değiştirmez. Ama insan olmanın doğal ifadelerinden ve sahici bir şey olan etiğin yaşadığı yerde kutsiyet yeniden yeşerecektir ve o alan, islamcıların kendileri dahil herkese yalan söyleyip "siyaset" adına barbarlık yaptıkları alan olmayacaktır. Kudsiyetin yeniden yeşerdiği alan, dinin bayrağını devralmaya hazırlanan neoseküler alan olacak gibi görünüyor. Burada "neoseküler"e de kısa bir izahat getirelim.
    Bu blogda dah önce bahsettiğim gibi, dinlerin günümüze taşıdıkları değerleri de içeren eski katı laiklikten daha farklı -Dalay Lama'nın önerdiği- sekülerizme benim verdiğim bir ad bu. Burada anmak zorunda olduğum diğer konu, barbarlaşan islamcılık "sayesinde" tartışmak zorunda kaldığımız ve bu durumun bile islamcılığın insanlığa yaptığı kötülüğü kanıtlayan "İyiliğin rasyonel yararları, yalanın rasyonel zararları" ile ilgili blog yazıları. "Kudsiyet dinden sekülerlere geçiyor o kadar, hadi dağılalım" falan demek istemiyorum. Çok daha muazzam bir şey oluyor, çünkü etiğe dayanan yeni kudsiyet, "kendi kendimize Tanrı'ya inanalım, sıkışınca da dua ederiz"den çok daha büyük, muazzam bir alan ve "gerçek". Bu anlamda insanlığın en eski zamanlarının hayal ve gerçek bütünleşikliğine benzeyen, ama ondan çok daha yüksek bir rasyonellik/gerçeklik kalitesine sahip bir durum, çünkü bilimle de alakalı. Bahaneyle, insanların aslında en çok neye inandıklarına da yüksek sesle değinmiş olalım: İnsanlar en çok bilime inanıyorlar gerisi ondan sonra geliyor. Uçağa binerken onun düşmeyeceğini bilimin garanti etmesine güveniyor, Allah'ın inayeti ondan sonra geliyor. Gerçek böyle. Kısacası: İnancın/kudsiyetin gerçek bir bileşen olarak yeniden insan hayatına dönmesi için bilimsel olması gerekiyor. İki cahil hocanın kuru laf salatasının çok çok daha fazlasından bahsediyorum.
    Albert Einstein, arkadaşı Abraham Paris'le güzel bir gece yürüyüşü sırasında, "Sence Ay, sen ona baktığın zaman mı orada görünüyor?" diye sormuş. Soru ters gibi geliyor değil mi? Hayır. Kuantum fiziğinin en önemli kuramlarından birinin bir cümleyle ifadesi sadece. Hace Nasreddin'e de "Dünyanın merkezi nerdedür?" sorusunu soran ve adını sanını bilmediğimiz, statik merkezlere pek meraklı olduğu anlaşılan keşişe Hace Nasreddin, "Merkez falan gibi şeyler yok bu dünyada ulan eşek" anlamında, "Merkebimin şu ön ayağının bastığı yerdedür" gibi bir cevap vermiş. Keşiş:
    "Nerden bellü?" diye sorunca da:
    "İnanmazsan ölç!" demiş. Fıkrayı herkes bilir.
    Bilge, iki lafla varoluşsal konuları ifade edebilen, hatta hiç konuşmadan herşeyi söyleyebilen kişidir. Zamane bilgelerinin, -lise mezunu Einstein gibi- daha çok seküler, ama kudsiyete yakın bir yerden konuştuğunu biliyoruz. Bu insanların ortak özelliği, tıpkı Hace Nasreddin gibi, yeryüzündeki herkese hitab edebilmeleridir.
    Gerçek nedir? Bilim felsefesine göre, (Newton'a dayanarak) ölçülmeden önce ve sonra da ölçüldüğü özelliklere sahip olan her şey "gerçek" sayılır. Ama Einstein'ın sorusu, bu temel "gerçek"e terstir ve giderek felsefi bir boyuta doğru evrildiği görülür. Biz Ay'a bakmadık diye Ay yokolmaz değil mi? Değil mi?!..
    Werner Heisenberg, daha 1925'de kuantum mekaniğini matematikle ifade edip Nobel ödülü almış memleketlim Würzburg'lu bir fizikçi olarak, bu tarihten iki yıl sonra "Belirsizlik ilkesi"ni yazmış adamdır. Bu ilkeye göre atomun bileşeni küçük partiküllerin aynı anda hem yerini hem hızını ölçmek mümkün değil. Ölçemediği şeye inanamayan, gerçek saymakta zorlanan, bildiğiniz Dünyam insanının meşrebine uymayan bir durum. Einstein'ın Ay'a bakıp söylediği söz bu durumla ilgili. Onca Rönesans Reform Fransız İhtilali ile kurulmuş steril seküler-laik bir dünya varken sen tut onun iç yapısının bildiğimizden çok farklı işlediğini söyle! Tabii köprülerin altından çok su aktı, daha sonra Einstein'ın kuramı derken bugünlere geldik ve artık bilinen şey çok net: Maddenin (bunun ne olduğu da tartışmalı!) iç yapısı, bildiğimiz doğa yasalarına uymayan özellikler taşıyor. Hintlilerin "Maya" dediği, sadece algıların yanılgısından ibaret bir Dünyada yaşadığımız bilgisi, bilmemkaç bin yıl sonra ciddiye alınıyor ve ne kadar somut olduğu anlaşılıyor. Bunun, "Eh iki fizikçi serseri bi teori bulmuşlar, ayet-hadis yerine oturup bunun lafazanlığını yapıyorlar işte" gibi soyut bir şey olmadığını ve somut sonuçlarının olacağını -hatta olmaya başladığını- bilmek gerekir. Ve şunu da bilmek gerekir ki bir önceki cümlenin kilit sözcüğü "somut"tur. Artık inancın da çok daha somut olacağını ve sadece eski Sümer/Akad Mısır tarihinden alınıp kullanılan hikayelerden ibaret olmayacağını söyleyebiliriz.
    Eskiden devletler "5 yıllık plan"lar yaparlardı, terkedilmeden önceki halleri gerçekten çok eğlenceliydi, çünkü bu planların manyağı olan sosyalist blok bugün yok. Yani böylesine "iri" bir ihtimalin/tesadüfün tek satırla bile yer almadığı planlar onlar ve onların artık varolmaması da bir tesadüf! Şimdi bunun bilinciyle, büyük yazar Arthur C. Clark'ın ifadesiyle "yeterince ileri her teknoloji büyüden farksızdır." Ve bazen o büyü, Einstein gibi büyük bir bilgenin, bir dehanın tasavvurunu, kavrama kapasitesini aşabilir, çünkü eskinin kaba laiklik temeli üzerinde yükselen bilim çelişki tanımaz ve "herşey açıklanabilir" gibi cinlikler yumurtlar, onun dünyasında iki kere iki dörttür, çok basit ve net, ama dünya o kadar net değil, her iki kere iki de dört etmiyor.
    Türkçe "Kuantum dolanıklık" dediğimiz durum, bilim erbabı tarafından "büyü", Einstein tarafından da "hayaletvari uzak etki" gibi yaratıcı sıfatlarla donatılmış olsa da, yeni trende uyuyor: Doğa yasalarına aykırı...
    Burada insan ve çok inandığı bilim için asıl önemli konu, klasik bilimle açıkladığımız veya açıkladığımızı sandığımız dünyanın kıyısına geldiğimiz ve yeni bir alana girmekte olduğumuzdur. Kuantum dolanıklık fenomenini en kestirmeden şöyle anlatabiliriz: İki tane parçacık, birlikte saç örgüsü gibi hareket edip/titreşip ilerlerken birbirinden ayrıştırıldığı zaman, ikisi de bambaşka zaman ve mekana da gitse, mesela biri burada kalsa diğeri Jüpitere gitse, burada birine yeni bir yön verdiğimizde, Jüpiter'deki arkadaşı eş zamanlı olarak aynı hareketi yapıyor, o da aynı şekilde yön değiştiriyor. Mesela sektirdik, diğeri de sekiyor, hem kesinlikle eş zamanlı. Olayın fiziksel izahı yok. Arada "bilmediğimiz gizli bir bağ" var desek, zaman mekan ötesi bir eşzamanlılık için ışıktan hızlı, hatta hızlı ötesi işleyen bir "bilgi transferi"ni kabul etmiş oluyorız ki bu bizzat Einstein'a aykırı. Einstein, iki parçacığın birbirinden ayrıldığı anda, parçacıkların nasıl hareket edebileceklerinin matrisine sahip oldukları gibi bir ihtimalden bahsetmiş bu konuda. Geçen yıl konu hakkında yapılan son araştırmaların sonucu şöyle: Arada hiçbir bağ yok! İnsan halimizle bunu hikayeleştirirsek, "döne döne uzunca süre vals yapan iki sevgilinin birbirinden ayrıldıktan sonra birinin başına ne geliyorsa diğerinin başına da o gelir" gibi uzatmadan, kaderleri çok benzeyen tek yumurta ikizlerini örnek verebilir miyiz bilemiyorum, ama kuantum dolanıklık çok kesin. Belki tesadüfler de böyle bir şey. Yani Tanrı önündeki dev kum havuzunda gördüğü bir figürü bir yerden bir yere koyuyor, Dünya'daki eşi de hemen uçağa biniyor, tabii parçacıklardan bahsediyoruz şimdilik (ama bilim adamları bu fenomeni insan gözünün görebileceği büyüklükte şeylerle yapmaya hazırlanıyorlar!) Konunun en yetkin adamı seksenini aşmış Profesör David Mermin, "Kuantum dolanıklık deneyleri, büyü sınırında" diyor.
    Yeni büyülü gerçekliğin birinci kuralı, evrende herşeyin -her ne kadar uzak olursa olsun ve hangi zamanda yaşıyor yaşamış yaşayacak olursa olsun-, birbiriyle "tek parça gibi" bütün. Bunun boyutunu kavramak gerçekten çok zor. İkinci kural, doğa yasaları sadece gerçeğin belli bir boyutu için (o da göreceli olarak?) geçerli ve onların işlediği gerçeğin ötesinde bambaşka doğa yasaları veya yasa denemeyecek başka şeyler var. Kısacası bildiğimiz ve yaşadığımız doğal çevremiz özünde bir yere ve zamana bağlı değili kronolojik değil, belli bir yeri yurdu da yok. Zamana göre yaşayan, yeri yurdu olan insan, doğanın iç dünyasını keşfettikçe o Dünyadan öğrendiklerini pratik hayatına uyguluyor ve pratik hayatı şimdilik dandik bir maddecilik türü (kapitalizm) olmayı sürdürdüğünden, mesela tutup "Kuantum bilgisayarı" yapıyor. Bu alete kafası basmak bir yana, bunu yapabilenler ve işletenler önce Çinliler elbette (ama islamcılığın ahmaklaştırıcı etkisine maruz kalmamış Singapur Üniversitesi de bu aleti kurup işletenlerden). Bu bilgisayarın bildiğimiz bilgisayarlardan farkı nedir? Büyü elbette! Normal bilgisayar bir hesap yaparken, bir işlemi bitirip sonucuna göre bir sonraki işleme başlıyor ve onu da bitirince sonuca göre bir sonraki hesap/çözüm aşamasına geçiyor. Bilgisayar ne kadar hızlı olursa olsun -ki çok hızlılar artık-, bu işlemleri yapması zaman alıyor. Kuantum bilgisayarı, bir işlemi bırakıp onun sonucuna göre ikinci aşamaya geçmiyor, aynı anda bütün aşamaları kronolojik değil paralel hesaplıyor. Nasıl oluyor? Nasıl olduğunu bilim adamları da bilemiyor, ama birbirinin devamı olması gereken bütün işlemlerin eş zamanlı çözüldüğünü iyi biliyorlar.
    Sonuç şu: NSA'nın ve CIA'nın en baba bilgisayarını birbiriyle çarpıp toplasak, bu bilgisayar kadar muazzam bilgi miktarını bu kadar hızlı -bir anda!- işleyemiyor. Bu bilgisayarların ilk özelliği, aklınıza gelebilecek tüm kodları bi saniyede kırabilmeleri. Çinliler belki bu yüzden bu kadar kolay tüm NATO laptoplarını dinleyebiliyor. Tabii bu bilgisayarlar şimdilik böyle muzur şeyler için kullanılıyor -ama bu bile devrim. Yeni büyünün kullanılacağı alanlardan birinin enerji olacağı ve Suudların yakında deveye binmeyi tercih etmek zorunda kalabileceğini de söyleyebiliriz. Bu yöntem, burada olan birinin aynı anda evrenin öbür ucunda da olabileceği gibi konulara da uzanırsa, oturduğu yerden gezegen ziyaretleri yapanlara şaşmamak gerekecek, zira bu yeni doğa yasaları sayesinde tüm seyahatlerin süresinin "oldukça" kısalabileceğini söyleyebiliriz.
    Kutsal bunun neresinde? Önce insanların birbirleriyle yaşamasının kadim kurallarını belirleyen etikte ve doğanın kanıtlanmış kuralları ötesinde herşeyi kapsayan zaman ötesi halinde, ve evrenin belki tek bir bütün teşkil etmesinde. Tanrı da öyle değil mi?